Lura nuk don lot...

Publikuar tek: kulture-art, më 12:20 27-06-2016 Lura nuk don lot...

Lura eshte kryemrekullia natyrore e shqiptareve. Por jo vetem e shqiptareve, por dhe e qytetarit ballkanas apo europian. Dikush do me qortoje, se do te me thote “ishte…”. Por une vazhdoj te kembengul se ajo eshte dhe do te jete akoma me e bukur. Mjafton te ngjitesh vetem njehere te vetme per kah liqenet, e ta kundrosh nga sipër Lurën nëpër luginën magjike. Të shohësh kullat e bardha të malësorëve të këtyre anëve, si emër fisesh si kullat e Marisenëve, kulla e Vladit, e Bucajve, Bruçajve a të tjerë, sepse Lura kullat thuajse i ka për derë, bujtina shumë të moçme, dy tre dhe në të rrallë dhe ndonjë katërkatëshe, me mbulojën karakteristike tip alpine. Dhe më pastaj të ngjitesh për tek liqenet që vihen në rradhë si në një sfilatë modelesh të hijshme. Shumë prej fshatrave të Lurës janë braktisur skajmërisht, dhe popullsia nga 12 mijë banorë para ’90-s ka rënë në 2500 e ma poshte. Fushat nuk mbillen.

Në Krej Lurë shtëpitë janë të boshatisura thuajse të tëra dhe tek tuk ndonjë oxhak tregon se aty ka mbetur ndonjë shpirt njeriu. Të vetme aty kanë mbetur varrezat sëbashku me historitë që Lura i ka për derë. Dy palë syresh, të katolikëve dhe të myslymanëve, sepse Lura është e dy përkatësive fetare, myslymanë dhe katolikë. Por nëse do t’i quanim dallimesi fetare, kjo mund të vërehet vetëm tek këto varreza, pasi në jetën e përditshme, qoftë dhe në ritet fetare, mirëkuptimi dhe bashkëjetesa si në Lurë nuk ka vend të dytë. Ka myslymanë dhe katolikë këtu, por e çuditshme është se edhe në një familje, ka pjesëtarë të dy feve, madje dhe në mes vëllezërish. Psh, në familjen Doçi, Gjoni dhe Lleshi janë katolikë, ndërsa Aliu është myslyman, ky është vaftisur në xhami. Ndërkohë që katolikë dhe myslymanë japin e marrin me njëri tjetrin. Hasani thotë se kam marrë për nuse vajzën e Vladit, që është katolik. Po ashtu tek familja Mariseni etj etj. Bajramin e myslymanëve e festojnë bashkë me katolikët, po ashtu Pashkët, ndërsa në Novruzin e Bektashinjëve, në Lurë mund të vëresh gjithandej zjarre të mëdhenj të ndezur nga familje myslymane apo katolike, për të lajmëruar hareshëm ardhjen e pranverës dhe daljen nga dimri i gjatë. Ndërkohë kisha më e vizituar, në përngjasje të peligrinazhit si tek Shën Ndou i Laçit, këtu është ajo e Shënmërisë. Kjo nuk është thjeshtë një mënyrë jetese, por një arkiv historish në të shkuarën, të sotmen dhe te ardhmen. E pra, bash për këtë, Lura nuk don lot! Ngjituni atëhere akoma më sipër, pikërisht atje ku ndodhen ATA: uniket, origjinalët, të mevecmit në Ballkan dhe Europë: “Shtatë sy të kaltër me qerpikë të gjelbër” Duhet të jetë ndër simbolikat më të goditura për këtë vend të mrekullueshëm. Lura është quajtur si perla e maleve shqiptare. Historianë të huaj, kalimtarë e udhëpërshkrues, i ka lënë pa mend kjo bukuri e rrallë.

Austriaku Stinmestz shkruan se “Pamja nën shkëmbin e Kunorës është kaq e këndëshme sa s’ka shoqe në tërë Shqipërinë”, ndërsa një mjeshtër projektesh sportive, që kishte ardhur të shihte këndej thotë se “për dy ditë isha në Zvicrën e Shqipërisë, aty ku Zoti ka falur shumë, ndërsa njeriu ka punuar pak”. Ndërsa aty nga viti 1908 Edit Durham do të shënonte në ditarin e saj se “kur dola në Qafë Lurë, pashë një fushë kaq të bukur, që nuk e kisha parë në asnjë vend të Ballkanit”. Kush është në të vërtetë Lura? Mjafton të ngjitesh në Majën e Kurorës, 2121 metra e lartë, ku syri të kap një hapësirë të gjerë, para ke një “det” të tërë me male dhe lugina. Shikon prej këtu tërë vargun lindor të maleve që matanë kufirit, të cilat vijnë vargas: Kërçini, Skërteci, Korabi, Sosokoli, Gjallica e Lumës e deri malet e Hasit. Nga veriu shikon malet e Mirditës e të Shkodrës, kurse nga jugu, me një dylbi kundron edhe Durrësin deri thellë në det. Mbi 1800 metra ndodhet Guri i Neshtës, një shkëmb interesant, ndër shekuj prej andej janë shembur miliona metër kub gurë, këtu gjindet dhe Lerasi ku dëbora është gjithëstinore, një çudi më vete kjo. Poshtë Gurit të Neshtës vijnë një pas një liqenet e bukur të Lurës, ose “sytë e kaltër” të natyrës. Më duhet t’i përshkruaj këto liqene si të ishin para disa viteve në ekosistemin e plotë rrethues të tyre. Më i moçmi është Liqeni i Madh, rreth 8 ha, i veshur dikur rreth e rrotull me pisha. Në të tri anët e tij ka lëndina dhe kodrina të ngritura butas, kurse nga perendimi mali vjen e ngrihet thiktasi. Ç’mund të bëjë këtu dorë e njeriut, me motele e hotele, ngrehina alpine për rrotull tij dhe ato që mund të shtrihen me panela mbi ujët e kthjellët; rreth e qark me burime të bollshme uji të pijshëm. Ka legjenda të thurura kushedi se në ç’kohë ky liqen. Thonë se dikur jetonte këtu “e bukura e liqenit”, kjo dilte në breg dhe kur shihte njeri zhdukej në ujë. I zoti i Liqenit (lurasit i kanë vënë dhe emrin Kolë Koçeku), e diktoi dhe për ta zënë, mori një këmishë pa grykë, një pasqyrë dhe një krëhër, i vendosi aty ku ajo dilte. Një ditë ajo doli, mori pasqyrën dhe filloje të krihej, pastaj veshi këmishën. Kola i fshehur diku, tërhoqi litarin e lidhur në këmishë dhe e zuri të bukurën e liqenit, për ta çuar në shtëpinë e tij. Pas një kohe lindi djalë, por ajo nuk fliste. Dikush e mësoj Kolën, të tentonte të therte djalin. Befas “e bukura e liqenit” bërtiti fort. Ajo i tha Kolës që të priste një vit, atëhere të mirat do t’i vinin pa masë.

Dhe ra e vdiq bashkë me djalin duke e nemun Kolën. Nuk e dij se si e ka mbledhur këtë gojëdhënë pasardhësi i Koçekëve, por sa herë kaloj m’atanë më duket se më shungullon në veshë ajo legjendë e hershme, dhe kur je aty pranë të duket vetja se je në pritje të daljes nga uji të ndonjë zane!... Legjenda kanë në vetvete dhe liqenjtë e tjerë. Nuk mund të ngelnin këto bukuri akullnajore pa legjenda e gojëdhëna të atribuara. Në veri vjen Liqeni i Rrasave e pak më tutje ai i Lopëve, me një pamje shumë të bukur të rrethuar me livadhe e pyje. Mesi i tij është shumë i thellë, mendohet që këtu sipas gojëdhënave të përcjella, të jetë mbytur një lopë me 12 qe, ndaj mori këtë emër. M’atanë liqenit është Blaçi, një lëndinë shumë e bukur me ujëra të ftohta, ndërsa ujë i Krojit të Bardhë është shumë kurativ për gurët në veshka. Në jug të Liqenit të Madh vjen Liqeni i Bruçit, me një pamje përrallore nga sipër ku shquan uji i kristaltë, rrethuar me pisha dhe ahe të lartë. Po nga jugu vijnë liqeni i Hotit, ata të Kallabës dhe pak më tej Liqeni i Zi, me ngjyrë tepër të kaltërt dhe i rrethuar me pisha të dendura e lëndina ku buron dhe ujë i ftohtë. Ngrihesh pak më sipër dhe para ke një ndër “mrekullitë e botës”, një margaritar i vërtetë. Liqeni i Luleve, në mes të një lëndine të butë, mbushur me bar të jeshiltë dhe hijeshuar me lule të shumta shumgjyrëshe. Liqeni, sidomos në pranverë është i mbushur tej e tej me një lloj zambaku, një pamje mahnitëse. Pylli rreth e rreth ka qenë tepër i bukur, nuk mund të gjeje vend të dytë si këtu. Tërë ky brezar liqenesh dhe pyllnajesh ka qenë i jashtëzakonshëm, me pamje magjepsëse.

Dhe kështu ulesh deri poshtë në qendër Lurë. Pak më në jug të liqenit të Luleve vjen Fusha e Pelave, rreth 7 kilometra lëndinë e mrekullueshme. Prej kohësh duhet të jetë banuar ky vend, ose së paku të ketë patur fushime, madje gojëdhëna thotë se ky vend ka qenë vendqëndrimi dhe përgatitjeje usharake për kalorës dhe kuaj, ndaj dhe i mbeti ky emër. Rrënojat duken dhe sot atje. Po sipas gojëdhënës Filipi i Maqedonisë kishte qytezën verore për përgatitjet e tij luftarake këtu, ndaj vjen dhe një poezi e Murat Toptanit, ku thuhet: “…dimrit në Selanik zbriste/ Verën në Mat-Dibër qiste/ Aty ku i thonë qytet/ Ku përpiqen malet dhe retë. Afër këtyre lëndinave ndodhet qyteti i Varoshit, pranë kalsasë së Stelushit (Skëndërbeut). Zbulimet arkeologjike kanë nxjerrë një qytezë të vërtetë, ka mundësi që i biri i Filipit, Aleksandri i Madh, në kujtim të qyetëzës të të atit, i vuri emrin kryeqendrës së tij të re “Pela” afër Selanikut, ka spjeguar me studimin e tij Ali Koçeku. Kodër pas kodre e lëndinë pas lëndine vijon Lura e bukur, Pllaun e gjelbërt, deri sa ngushtohet dhe zbret në Sheun e Thatë ku është “kalaja e Skëndërbeut” dhe përballë saj në anën tjetër rri madhështor “Karakolli”, vendroja e kalasë, më tej zbresim në një gropë disa hektarë të rrethuar me shkëmbinj tejet të thepisur që quhet Xhaxhani. Këtu duket një gur i sheshtë disa metra katrorë, me një gropë ovale në mes, lurasit i thonë “dybeku i kafesë”. Mendohet se aty bluhej kafeja e Skëndërbeut. Ky vend këtu ka qenë dhe strehë e muhaxhirëve dibranë që ndiqeshin nga serbët. Prej këtu lurasit i merrnin në shtëpitë e tyre për t’i mbrojtur. ….

Detyrohem ta përshkruaj Lurën e bukur me këto pamja mahnitëse sa është e vështirë të përcjellësh bukuritë e saj përmes fjalëvë të shkruara, duke mos dashur të zbeh këto pamje mahnitëse, edhe pse sot, atyre u është shëmtuar në mënyrë çnjerëzore, njëra anë e bukurisë, rrethojat me atë që natyra i ka falur këtij vendi, pikërisht, pyjet, ekosistemin brilant. Është një trishtim i madh kur mendon se hijeshija e liqejve, lëndinave të pafundme, maleve të bukura, gropave dhe ulje-ngjitjeve të befta, është sakatuar nga ajo që atij vendi i ka bërë dorë e njeriut, një gjëmë të madhe që i ka ndodhur Lurës. Por ama teksa prek nga afer deshiren e gjithe shqiptareve (edhe masakruesve te pyjeve), per ta ribere Luren e bukur, si je resurs unik kombetar, dhe kur e mendoj rrugen e asfaltuar neper nje zone si rrallekund te pasur me panorama dhe histori pafund, them se Lura nuk ka nevoje per lot! Thjeshte ta duam dhe te punojme per ta bere “Nusen Kombetare Turistike”!

Gjergj Marku Lure, 26 qershor 2016

Sondazh

Më shumë në këtë kategori: « Kujtojmë mjeshtrin, krijuesin e operas së parë shqiptare, Prenk Jakova
Zbulimi, Shkodra ka qenë e banuar që para 5 mijë vjetësh »
Article Logic
Execution time: 0.033463001251221
array(1) { ["section"]=> string(22) "lura-nuk-don-lot-44716" }