Operacioni i veçantë në Shqipëri në tru, por çka parë novelisti norvegjez për prerjen e kafkës

Publikuar tek: kulture-art, më 19:20 10-01-2016 Operacioni i veçantë në Shqipëri në tru, por çka parë novelisti norvegjez për prerjen e kafkës

Kujdes! Ky artikull përmban fotografi nga salla e operacionit

Nga Karl Ove Knausgaard

The New York Times Magazine

Mbërrita në Tiranë, Shqipëri, një të djelë mbrëma në fund të gushtit pas një fluturimi nga Stambolli. Dielli kishte perënduar kur avionic ishte ende në mes të fluturimit dhe teksa uleshim mes errësirës, pamjet e dritave të venitura ma pushtuan mendjen. Burri I ulur pranë meje, një amerikan flokëkuq dhe I ri në moshë, me një kapele kashte ne kokë, më pyeti nëse e dija sesi shkohej në qytet prej aeroportit. Tunda kokën, futa në cantën e shpinës librin që kisha marrë me vete për të lexuar, u ngrita, tërhoqa valixhen nga ndarësja mbi krye dhe qëndrova në rresht, në pritje që te hapej dera. Ai libër ishte arsyeja përse kisha ardhur. Titullohej “Mos bëj dëm” dhe ishe shkruajtur nga neokirurgu britanik, Henry Marsh. Puna e tij është që të presë me bisturi trurin, strukturën me komplekse të university që ne njohim, aty ku ndodhet gjithçka që na bën njerëz, dhe mua më magjepsi tej mase, kontrasti mes shumë të sofistikuarës dhe shumë primitives, e gjithë kjo punë me thika, turjela dhe sharra. I kisha dërguar Marshit një email, ku e pyesja nëse mund ta takoja në Londër, për ta parë gjatë kryerjes së një ndërhyrjeje. Ai më ishte përgjigjur përzemërsisht, duke më thënë se rrallëherë punonte atje tashmë, por ishte I sigurt që dicka mund të organizohej. Kalimthi më përmendi se do të kryente një ndërhyrje kirurgjikale në Shqipëri në gusht dhe në Nepal në Shtator dhe jo pa hezitim unë e pyeta nëse mund të takoheshim në Shqipëri.

Tani kisha ardhur në Shqipëri.

Pakës në akth dhe disi I turbulluar, dola nga dera e avionit duke mos pasur asnjë ide se çfarë më priste. Dija po aq pak për Shqipërinë, sa edhe për ndërhyrjet në tru. Ajri ishte I ngrohtë dhe errësira e dendur. Një autobus po priste me motorrin ndezur.

Shumica e pasagjerëve ishin të heshtur dhe ata pak që bisedonin me njëri tjetrin flisnin një gjuhë që nuk e njihja. Mendova që 25 vjet më parë, kur ky ishte I fundmi mes shteteve të fundit komunistë të Evropës, unë nuk do të isha lejuar të hyja. Atëherë vendi ishte I mbyllur ndaj botës së jashtme, pothuajse si Koreja e Veriut sot. Tani, policja vetëm sa I hodhi një sy pasaportës sime, përpara se të vinte vulën. Ma ktheu mbrapsh gjithë indiferencë dhe unë hyra në Shqipëri. Në sallën e mbërritjeve mu afrua një djal I ri, I veshur me këmishë të bardhë. “Mirësevini në Shqipëri zoti Knausgaard. Unë jam Geldon Fejzo. Zoti Marsh dhe professor Petrela po ju presin në hotel. Makina është përjashta”.

Makina ishte një mercedez I zi, me sedilje lëkure dhe ajër të kondicionuar. Mësova që Fejzo sapo kishte përfunduar praktikën mjeksore si neokirurg. Ishte 31 vjec dhe kishte studiuar në Firence. Kishte punuar gjithashtu si mjek praktikant për pak muaj, në një spital në Londër me z.Marsh sic e thërriste ai, në mënyrën  e prederuar të kirurgëve britanikë.

Cfarë tipi është ai? E pyeta.

Kush? Zoti Marsh?

Pohova me kokë.

Eshtë një njeri fantastik – tha Fejzo.

Marsh ndodhej në Tiranë për të demonstruar një procedurë kirurgjikale për të cilën ai vetë kishte qenë nismëtar, dhe që nuk ishte kryer kurrë në Shqipëri. Procedura është heqja e një lloj tumorri në tru, I cili ngjan shumë me vetë trurin. Këta tumorre janë më të zakonshëm mes të rinjve dhe nuk ekziston një kurë për ta. Pa operacion, 50% e pacientëve vdesin Brenda 5 vitesh, 80 përqind Brenda 10 viteve. Operacioni ua zgjat jetën me 10 deri 20 vite, ndonjëherë edhe më shumë. Që kirurgu të bëjë Dallimin mes tumorrit dhe pjesës së shëndetëshme të trurit, pacienti mbahet zgjuar gjatë gjithë operacionit, dhe gjatë procedurës truri stimulohet me anë të një electrode, me qëllim që kirurgu të mund të shohë sesi reagon pacienti. Ekipi në Shqipëri ishte përgatitur prej 6 muash dhe kishte përzgjedhur dy raste, që ishin vecanërisht të përshatshëm për të demonstruar këtë metodë.

U zhyta në sedilje dhe hodha sytë jashtë, aty ku errësira sikur të ishim në një thellësi të një fshati, kishte mbështjellë gjithcka rretherrotull por që më tutje thyhej prej dritave të shtëpive, dyqaneve, kryqezimeve.

Si gjithmonë kur ndodhem në makinë, duke shkruar drejt një qyteti të madh më erdhi në mendje një poezi e poetit suedez Tomas Transtromer: ajo më është kthyer pothuajse në fiksim:

Funeralet vazhdojnë të vijnë

Janë gjithnjë e më shumë

Si shenjat e trafikut

Teksa I afrohemi qytetit,

Shkruante ai, aty nga fundi I jetës së tij. Pastaj mendova për dicka që Marshi kishte shkruar në librin e tij, një citim të mjekut francez Rene Leriche, I cili nis: “Cdo kirurg mban me vete një varrezë të vogël”. U ndalëm në një semafor me dritë të kuqe. Një shesh I madh hapej para nesh. “Ky është muzeu kombëtar” tha Fejzo duke më treguar me gisht një ndërtesë të madhe në të majtë. “E ndërtuan kinezët, gjatë epokës komuniste. Dhe atje, në anën tjetër është Opera. Atë e ndërtuan sovjetikët”. Ula kokën tek dritarja dhe ia ngula sytë lart, një mozaiku njerëzish me poza heroike. Një dritherimë më përshkroi të tërin. Nëse ka një gjë për të cilën kam dobësi,ajo është epoka komuniste sidmos kultura e fshehtësisë prapa Perdes së Hekurt, me heroizmin e klasës punëtore, lartësimin e industrisë, arkitekturën massive, filmat sit ë Tarkovskyt, kozmonautët dhe ekipet e hokejit. Nuk e di përse më josh, pasi e vërteta është se unë jam kundër gjithckaje që ajo përfaqëson. Përnderimi I kolektivit, industrializimi I jetës së përditshme, estetika monumentale. Unë besoj tek njeriu që gabon dhe tek perkohshmeria e momentit. Po ka dicka atmosfera e epokës sovjetike që më tërheq, ndonjëherë me një forcë pothuaj të egër. Makina u kthye dhe u ndal pranë hotelit. Një grup njerëzish ishin ulur në një truezë jashtë dhe ndërkohë që ne afroheshim, ata u ngritën në këmbë. Njoha Henry Marshin, prej disa fotografive që kisha parë si dhe një dokumentari për të. “Ah, erdhi shkrimtari I famshëm” tha ai. Ishte më I shkurtër nga ce prisja, me një trup që në cast mendova se ishte I fortë dhe elastic; lëvizjet e tij ishin sit ë një njeriu në moshë, ndërkohë që sytë pjesa e sipërme e të cilëve ish mbuluar prej kapakëve, ngjanin njëkohësisht energjikë dhe të trishtë. Dorështrëngimin e kishte të fortë dhe unë ia ngula sytë vjedhurazi duarve të tij, të cilat ishin të ashpra, me gishtërinj të gjerë si duart e një zanatciu.

Fejzo me prezantoi me të tjerët. Paolo Pellegrin, fotografi që do të rregjistronte të gjithë procedurën, një burrë I gjatë me flokë me kacurrela dhe syze, që dukej se ishte në fundin e të 40-ave. Asistenti I tij tejet simpatik, Alessio Cupelli, I cili kishte mbuluar flokët e gjatë të zinj me një shall koke dhe Mentor Petrela, I cili drejtonte departamentin e neokirurgjisë në spitalin e Tiranës. Ai ishte në mesin e të 60-ave, I veshur në mënyrë elegante, I buzëqeshur me sytë plot ngrohtësi. “Kemi rezervuar një tryezë tek restoranti këtu pranë” më tha ai. “A do të bashkohesh me ne?”

Në restorant u mblodhëm përjashta, ndërsa jashtë kish filluar të dëgjohej jehona e faljes së një hoxhe. Fejzo bisedoi me kamarierin dhe ndërkohë që Marshi dhe Pellegrini rifilluan bisedën e mëparshme, unë dëgjoja zërin e cuditshëm të hoxhës që ngrihej dhe binte në errësire. Nuk I kuptoja fjalët por tingulli I tyre mbushte ajrin me trishtim dhe përulësi. Njeriu është I vogël, jeta është e madhe, këto dëgjova unë në tingëllimën e atyre fjalëve. Pellegrini hoqi syzet dhe fërkoi sytë, dhe pasi rivendosi syzet vështroi nga unë. “Po flasim për një sëmundje syri që kam unë” tha ai. “Shikimi po më përkëqesohet gradualisht”.

“Ai pyet veten nëse pikërisht kjo gjë e shtyn përpara” tha Marshi. “Vetëdijësimi se koha e tij si fotograf është e kufizuar”. “Ti je fotograf lufte apo jo” e pyeta unë. “Po” tha Pellegrini. “A sheh ngjashmëri me atë që bën ti? Thashe duke u kthyer nga Marshi. “Kirurgjia e trurit ka të bëjë me jetën dhe vdekjen gjithashtu apo jo”?

Kamarierët të gjithë djem të rinj me flokë të prerë shkurt, erdhën pa u ndier lart me antipastat dhe shumë shpejt trueza krejt e bardhë, që deri në ato momente ishte “ngjyrosur” vetëm prej vajit të ullirit ngjyrë jeshile të celët Brenda shisheve transparente, u mbush me domate ngjyrë të kuqe, sallatë jeshile, oktapod blu në të zezë I prerë për të ekspozuar mishin e bardhë verbues, karkalecë rozë, feta salami të kuqerremta, feta buke ngjyrë bezhë me kore të errët, pothuajse të zezë.

Ishte Marshi ai që e mbajti gjallë bisedën gjatë dakrës. Ai shpjegoi rpocedurën e kraniotomisë, në gjendje të zgjuar, duke thënë se për një neurokirurg është një tundim I vazhdueshëm që të përpiqet të heqë të gjithë tumorrin, por nëse shkon shumë larg, nëse heq më shumë se ç’duhet pasojat mund të jenë të rënda. Mund të cojë në paralizë të plotë ose parciale të njërës pjesë të trupit, apo dëmtime të tjera funksionale, madje edhe ndryshime personaliteti. Kur pacienti është zgjuar, kjo e lejon kirurgun që pikësëpari të përcaktojë se ku qëndron vija ndarëse, dhe së dyti të vëzhgojë pasojat e procedurës në mënyrë të drejpërdrejtë e të menjëhershme dhe të ndalet përpara se të shkaktohet ndonjë dëmtim serioz. Marshi ishte I artikuluar, I mirëinformuar dhe argëtues. Ai fliste me të njëjtën lehtësi si për gjendjen politike të Zimbabve apo për librat e shkrimtarit gjerman Sebald të cilin e adhuronte, ashtu edhe për pjesë të ndryshme të trurit. Në të njëjtën kohë, pata ndjesinë se dicka tjetër po ndodhte Brenda tij që shumë pak kishte të bënte me bisedën tonë. Kur dikush thoshte dicka, ai ia priste duke thënë “pikërisht” dhe të vazhdonte të fliste për temën, por aim und të bëhej edhe tejet I heshtur, sikur të ishte gremisur nga kjo botë, dhe të kishte rënë në brendësi të vetes së tij. Dhe pikërisht aty ai nuk dëshiron të jetë, mendova unë teksa bisedonim rrotull tryezës nën dritën e fortë të llampave të tavanit, xixëllimës së gotave dhe shkëlqimit të mbulesës së bardhë të cilën e theksonte edhe më shumë errësira e madhe e papenetrueshme përtej shkurreve të gjelbëra që rriteshin në murin e taracës.

03brainsurgery-ss-slide-1QXK-blog427_1.jpg

Dr. Henry Marsh

Përpara se të vendoste të bëhej kirurg, Marshi kishte studiuar filozofi, politike dhe ekonomi në Universitetin e Oxfordit aty ku I ishte ngjallur interesi për Bashkimin Sovjetik. Pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, ai nisi të punojë si vullnetar në një pavijon neurokirurgjik në Kiev, ku kushtet ishin primitive dhe të tmerrshme. Dokumentari I vitit 2007 për punën e tij atje, me titull “Kirurgu anglez” tregonte disa operacione tejet brutalë. Në një prej tyre ata përdorën një trapan “Bosch” nga ata që mund ta blesh në një dyqan veglash, për të hapur kafkën. Në një tjetër ata përdorën një sharrë hekuri e cila mbushi ajrin me pluhur kafke dhe me gjak. Marshi u dërgoi atyre kirurgëve paisje mjeksore. Një herë madje, ai shkoi atje me makinën e tij të mbushur me instrumenta. 7 vjet më parë Marshi kishte operuar ambasadoren e arshme britanike në Shqipëri, dhe ishte miqësuar shumë me të. Kishte qenë ajo që e kishte prezsantuar me doktor Petrelën. “Ne u bëmë menjëherë miq” tha Petrela ndërsa Marshi tregonte historinë. “Menjëherë. Henry Marsh është një doktor I ndershëm. Libri I tij është I gjithi për ndershmërinë. Të vërtetën. Eshtë shumë e rëndësishme, e vërteta”. “A u specializuar në neurokirurgji prej djalit tuaj” e pyeta unë dhe u mbështeta për ti lënë hapësirë kamarierit që po vendoste sallatën në pjatën time me një pincetë.

Sytë e Mashit u zvogëluan dhe cepat e buzëve u tërhoqen për të formuar një si ngërdheshje ndërkohë që hapi duar, si për të thënë që këtë pyetje ia kishin bërë shumë herë dhe se ashtu mund të dukej, por ndoshta nuk ishte kjo arsyeja.

“Nuk mund ta dish asnjëherë, apo jo” tha ai. “Ndoshta luajti një rol. Por jo në mënyrë të vetëdijshme gjithsesi. Sido që të jetë, nuk ka dyshim që më bëri një doktor më të mirë”. Djali I tij ishte vetëm disa muajsh kur iu nënshtrua ndërhyres për të hequr një tumor në tru ndërkohë që Marshi ishte ende një mjek praktikant. Në librin e tij ai përshkruan dëshpërimin e madh dhe pafuqinë totalë që ndjeu teksa priste të dëgjonte rezultatet përpara se të bëhej e qartë se ndërhyrja kishte qenë e sukseshme. “Ajo që bëj unë, mban ujkun larg derës” tha Marshi. “Ndoshta prandaj e kam bërë gjithë këta vite. Ka qenë një mënyrë për të mbajtur ujkun larg derës”. Kur alarmi në celular më zgjoi mëngjesin e të nesërmes, pata një kujtesë disi të vagët të panikut që më kishte mbërthyer gjatë natës. Isha ngritur në mënyrë të beftë nga shtrati duke mos qenë në gjendje të kujtoja ku ishin fëmijët. Ku janë fëmijët, ku janë fëmijët kisha menduar, duke kërkuar për ta në tualet, jashtë në ballkon, poshtë në dysheme, pranë shtratit. Por fëmijë nuk kishte. Ku ishin fëmijët? Më në fund kuptova se kisha ecur në gjumë, por sërish nuk mund të kujtoja ku isha, ose ku ishin fëmijët. I kisha humbur? Më pas mu kujtua gjithcka, dhe ishte sikur krejt papritur, të isha bërë njësh me veten time dhe me dhomën ku ndodhesha. Gjithcka mori kuptim dhe tashmë I cliruar kisha rënë të flija sërish. Bëra dush shpejt e shpejt, u vesha dhe dola te recepsioni, ku Marshi, Pellegrini, Cupelli dhe Fejzo ishin mbledhur tashmë dhe dy makina po na prisnin për të shkuar në spital. Dukej sikur po ecnim në një tjetër qytet. Ajo që në mbrëmje ishte dukur e errët dhe misterioze, tani ishte përmbytr prej dritës së diellit, ishte zhveshur krejt nga misteri. Ndoqëm një lum të rrethuar me beton, duke lënë pas rresh pas rreshtash me shtëpi me tulla, shumë prej tyre të vjetëruara, plot me kafene të vogla të improvizuara dhe dyqane të thjeshtë. Malet përtej qytetit të cilët vetëm tani I vura re, që rriteshin të thiktë, pakëz të mjegulluar, por gjithsesi me një gjelbërim të qartë përkundër qiellit blu dukej sikur krijonin një kornizë të qytetit dhe I jepnin atij karakterin e spikatur. Ata qëndronin aty, si dëshmitarë të palëvizshëm të luftës njerëzore kundër entropisë, ashtu sic kishin qenë kur kjo tokë I përkiste Perandorisë Romake në shekullin e katërt dhe perandorisë Otomane në shekullin e 17-të.

Makinat ngadalësuan dhe ne parkuam para spitalit, një ndërtesë betony funksionaliste qoshet e mprehta dhe muret e të cilës, bënin contrast me njerëzit jashtë, të cilët rrinin të ulur apo në këmbë në dritën e diellit, me trupat e tyre të butë, me fustane ose këmisha me lule dhe pantallona kostumesh, jo shumë ndryshe nga mënyra sesi visheshin gjysërit e mi, mendova, në vitet 50-60.

Brenda pavijonit të neokirurgjisë, Petrela po na priste në këmbë, I veshur në mënyrë të përsosur dhe me një buzëqeshje vesh më vesh. “Mirëse vini miqtë e mi” tha ai. “Mund ti lini gjërat tuaja në zyrën time nëse doni. Dhe pastaj do tju tregoj sallat e operacionit”. U pajisëm me veshje kirurgjie, përparëse, kapele dhe masa dhe shkuam në katin e dytë përmes një labirinthi të vogël korridorësh, dhe drejt e në sallën e operacionit.

Për tmerrin tim, aty po kryhej një ndërhyrje. Heshtja ishte totale. Fokusi i vetëm i vëmendjes ishte në kokë, e shtrenguar në një morsë në mesin e sallës. Pjesa e sipërme e kafkës ishte hequr dhe skaji I ekspozuar ishte mbuluar me shtresë pas shtrese garzash të mbushura me gjak, që formonin një gyp poshtë në brendësi të kafkës. Truri pulsonte butësisht Brenda saj. Ngjante me një kafshë të vogël Brenda një shpelle. Ose si mishi I një midhjeje të hapur. Dy doktorë ishin përkulur mbi kokën, secili prej tyre duke lëvizur instrumenta para mbrapa, në brendësi të kafkës së hapur. Një infermiere I asistonte, një tjetër qëndronte pak më tutje, duke parë. Një zhurmë si rrufitje doli nga një prej instrumentave si tingulli që krijon mjeti i dentistit për të thither pështymën nga goja e pacientit. Pranë nesh ndodhej një monitor që tregonte një pamje të zmadhuar të trurit. Në mes ishte gërryer një si gropë. Në qendër të saj kishte një substancë të bardhë në formë kubi. Kubi I bardhë, që dukej se përbëhej nga lëndë e fortë ishte kërcor dhe ngjante si midh oktapodi. Kuptova që mund të ishte tumorri.

Një doktor pa në mikroskopin që qëndronte pezull mbi trurin dhe u kthye nga unë. Vetëm sytë I dukeshin mbi maskë. Ishin të ngushtë si të një dhelpre.

“A do të shikosh?” më pyeti. Pohova me kokë. Doktori u hoq mënjanë dhe unë u përkula mbi mikroskop. O zot. Një peizash u hap para meje. U ndjeva sikur po qëndroja në majë të një mali, të mbuluar me lumenj të gjatë gjarpërues. Në horizont ngriheshin shumë male, mes tyre kishte lugina dhe një prej luginave ishte mbuluar nga një akullnajë e bardhë shumë e madhe. Cdo gjë shndriste dhe shkëlqente. Ishte sikur të isha transportuar në një tjetër botë, një tjetër pjesë të university. Njëri lum ishte I purport të tjerë ngjyrë të kuqe të errët dhe peizazhi që ata përshkronin ishte I mbushur me ngjyra të cuditshme të panjohura. Por vështrimi im qëndroi më gjatë mbi akullnajën. Ajo qëndronte aty si një pllajë mbi luginë me ngjyrën e bardhë si bora e malit në një ditë me diell. Krejt papritur një dallgë e kuqe u ngrit dhe mbuloi akullnajën e bardhë. Kurrë më parë nuk kisha parë një gjë kaq të bukur, dhe kur drejtova trupin dhe u hoqa mënjanë për ti lënë vend doktorit për një moment sytë I kisha të mbushur me lot.

Përjashtë në oborr ajri ishte I mbushur me zëra, me zhurmën e motorrëve të makinave, me kënbgën cingëritese të gjinkallave. Njerëzit atje, ulur apo në këmbë, disa duke bashkëbiseduar zhurmshëm, të tjerë të heshtur e të tërhequr, ishin të afërmit e pacientëve që I kalonin ditët aty për të qenë pranë njerëzve të dashur, më kish thënë Fejzo. Ngrita sytë në katin e fundit të spitalit. Ishte e vështirë të imagjinojë që salla e heshtur me ishujt e saj të paisjeve të teknologjisë së lartë, ishte vetëm pak metra larg nga kaosi atje jashtë. Edhe më e vështirë ishte të rrokje që, Brenda asaj salle, kishte nja hapje drejt një tjetër dhome: trurit të njeriut. A kisha parë vërtetë Brenda tij? Pata një sëmbim si një ndjenjë faji. Ai tru ishte pjesë e një qenieje njerëzore me një personalitet të vetin. Por unë kisha parë Brenda tij dhe kisha menduar për të sit ë ishte një vend.

U ktheva Brenda dhe gjeta Petrelën dhe Marshin të ulur në zyrën jashtë sallës duke pirë kafe e duke biseduar. “A je gati të takosh pacientin e parë? Pyeti Marshi. Pohova me kokë. Marshi fliste gjithmonë me pacientin para dhe pas operacionit. Ai përsëriti disa herë se kjo mund të ishte pjea më e vështirë e punës së tij. I duhej të thoshte të vërtetën e në të njëjtën kohë nuk duhet ta privonte pacientin nga shpresa. “Mund ta takosh në zyrën time” tha Petrela. Ndoqa pas Marshin në sallën ngjitur ku u ulëm përreth zyrës së Petrelës. Pas pak dëgjuam një trokitje në derë. Pacienti, një burrë I shkurtër dhe trupngjeshur, me një fytyrë rinore që rrezatonte forcë, dhe Florian Dashi, neokirurgu që do I fliste gjatë operacionit, hynë së bashku. Pacienti buzëqeshi në lëvizjet e tij kishte vetëbesim, porn ë sy kishte një hije shqetësimi ndoshta edhe frike.

Ai quhej Ilmi Hasanaj. Ishte 33 vjeç dhe punonte murator në Tiranë. Jetonte në periferi të qytetit dhe ishte I martuar, por nuk kishte fëmijë. Kishte qenë duke punuar në një ndërtesë, tha mbi cati, dhe aty nga mesi I ditës, kishte shkuar të vendoste dicka në magazinë, kur krahu I majtë kishte filluar të lëvizte në mënyrë të pakontrolluar. Kishte arritur të ulej në një karrige. Disa kolegë, duke kuptuar se ishte dicka shumë e rëndë, e kishin transportuar për në spital.

“Cfarë mendove se po të ndodhte?” e pyeta.

“Mendova që thesht isha I lodhur” tha ai. “KOhët e fundit kisha punuar shumë”.

Pati një moment pause.

“A ke frikë nga operacioni?” e pyeta. Ai pohoi me kokë përpara se Dashi të mund të përkthente pyetjen time. “Po”. Marshi u përkul përpara.

“Kam bërë rreth 400 operacione si ky” tha ai. “Përvoja ime me pacientët anglezë është se zakonisht për ta është shumë e lehtë. Dhe unë kam përshtypjen se shqiptarët janë shumë më të fortë sesa anglezët. Unë besoj se shqiptarët do tia dalin shumë mirë”. Hasanaj qeshi, pasi ia përkthyen këtë gjë. “Nuk ka dhimbje” tha Marshi. “Arsyeja përse e kryejmë ndërhyrjen në këtë mënyrë është që ta bëjmë më të sigurt. Fillimisht do të të prekim trurin me një instrument të vogël elektrik, që unë e kam sjellë nga Londra, dhe kur ne të prekim zonën e lëvizjes, do të të bëjmë të lëvizësh. Kështu ne do të dijmë ku është zona e lëvizjes. Dhe pjesa e dytë është që teksa ne heqim tumorrin, do të të kërkojmë vazhdimisht që të lëvizësh këmbën, gjurin, ijet, gishtërinjtë për të parë nëse mundesh ende ti lëvizësh. Dhe nëse, kur ne heqim tumorrin, ti fillon te ndihesh pak I dobët, atëherë ne do ta dimë se është koha për tu ndalur. Eshtë e mundur që pas operacionit, do të ketë një farë dobësie në anën e majtë, por është thuajse e sigurt që do të përmirësohesh. Rrisku që të mbetesh përparë I paralizuar, nuk është zero, por është shumë I vogël më pak se 1 përqind. Unë shpresoj se do të mundemi të heqim tumorrin, por mund edhe të mos e arrijmë, dhe ti do të kesh nevojë të bësh skanime të trurit në vitet e ardhshme. Nëse nuk do të kesh dobësim pas operacionit, shpresoj që do të kthehesh të shtrosh tulla, pesë apo 6 javët e arshme”. Herën tjetër që e pashë Hasanajn, më vonë atë pasdite ai ishte në anestezi të përgjithshme, i shtrirë nën carcafë në sallën e operacionit, ku I dukej vetëm koka e mbërthyer në një morsë metalike. Kokën ia kishin rruajtur pjesërisht, në përgatitje për hapjen fillestare të kafkës. Heqja e tumorrit do të ndodhte të nesërmen. Shpeshherë, Marshi I kryente të dy hapat në të njëjtën ditë, porn ë këtë rast, kryesisht për shkak se ishte një procedurë e re për këtë spital, opoeracioni do të kryhej në dy ditë të njëpasnjëshme. Petrela dhe asistent kirurgu I tij Artur Xhumari, njeriu me sytë sit ë dhelpres lëvizi një paisje të vogël fotografuese përreth kokës, teksa shihte ne monitor. Pamjet në ekran që tregonin trurin, ndryshonin ndërsa ai lëvizte pajisjen tamam si në pamjet me ultratinguj me të cilat kisha parë fëmijët e mi në barkun e sime shoqeje. Petrela dhe Xhumari bisedonin me zë të ulët ma merr mendja po vendosnin se ku të hapnin kafkën. Më pas, Xhumari e vendosi bisturinë pesë centimetra mbi vesh dhe e shtyu fort përmes lëkurës. Gjaku doli nga e cara dhe rrodhi në njërën anë të kokës.Xhumari bëri një gjysmërreth me bisturi, përgjatë kurorës. Petrela përdori një paisje thithëse për të thither gjakun që rridhte. Pastaj me një instrument të sheshtë që e futi në vendin e prerjes, Xhumari palosi lëkurën bashkë me mishin poshtë saj si dhe nervat që e mbanin lidhur pas kafkës. Centimetër pas centimetri, skalpi u shkëput nga kocka e kafkës. Ai pjesërisht priste, pjesërisht shtynte dhe e shkëpuste nga pjesa e poshte ndërkohë që në të njëjtën kohë e tërhiqte lart, sikur të ishte duke qëruar një frut të papjekur, lëkura e të cilit ende ishte e kapur fort pas tulit. Kur kishte përfunduar, ai e palosi skalpin në njërën anë dhe shpejt e shpejt e mbuloi me Garza, të cilat u skuqën menjëherë nga gjaku.

Kafja tashmë e zhveshur krejt, ishte ngjyrë e verdhë në të bardhë, me rripa të hollë gjaku që shpërndaheshin në të gjitha drejtimet. Xhumari nxorrin një instrument metalik të ndritshëm në formë spektri, ose një hekur të madh saldimi, me dhëmbëza në fund. Ai e vendosi anën e dhëmbëzuar nga kafka dhe nisi të shpojë. Një tingull I fortë gumëzhitës, u përhap nëpër sallën e operacionit. Rreth e rrotull u krijua një grumbull kocke të bluar fort, ndërkohë që gjaku rridhte sipër kafkës së fortë. Kur ishte shpuar e gjithë kocka Xhumari nxorri turjelën; ngjante me vrimën që hapim për vida. Xhumari hapi dhe dy vrima të tjera, të njëjta më të parën. Më pas nxorri një tjetër instrument, I bërë me metal shkëlqyes dhe futi majën në vrimën e parë. Kuptova që kjo ishte sharra e tij. Dhe ajo bënte një zhurmë të fortë gumëzhitëse, dhe dukej se bëhej më e potershme kur puna vështirësohej. Xhumari e zvarriti dalëngadalë drejt vrimës së dytë, ndërkohë që Petrela thithte gjakun dhe pluhurin e kockës. Një e carë e ngushtë u krijua ngadalë, njësoj sikur hap një vrimë me sharrë në akull. Kur sharra kishte bërë një rreth të plotë dhe kishte mbërritur tek vrima e parë, por nga ana e kundërt, Petrela ngriti pjesën e sipërme të kafkës, sikur të ishte një kapak, dhe e mbajti lart në ajër, mu përpara meje.

“Cdo neokirurgu në një moment të karrierës së tij I bie kjo përtokë” tha ai duke qeshur. Ia dorëzoi kapakun e përgjakur infermieres, e cila e vendosi në një enë dhe e mbuloi me një shtresë plastike të gjelbërt. Poshtë kafkës së hapur u shfaq një membranë e lyer me gjak. “Kjo është dura mater” tha Petrela. “Më e skajshmja e membranave”.

Xhumari preu nëpër të me gërshërë, duke krijuar një llapë. Pjesa e poshtme e saj ishte e bardhë dhe ngjante me një copë rrobë të ngjyer. Ai e tërhoqi butë llapën, duke nxjerrë zbuluar trurin. Ai pulsonte ngadalë dhe ngjante kalterosh, nën dritën e fortë të llampave. “Tani e qepim sërish” tha Petrela. “Dhe jemi gati për operacionin e nesërm”.

I gjithë procesi u krye së prapthi. Ata qepën sërish membranën dhe infermierja I dha Xhumarit kapakun e kafkës. Kur ai e vendosi në vend, gjaku rrodhi sërish sikur ta kishte vendosur kapakun në një kupë të mbushur me lëng të trashë boronice. Ata e mbërthyen kapakun me kapëse metalike, më pas qepën sërish skalpin.

As edhe një moment nuk më kishte shkuar mendja që personi të cilin po e prisnin ishte Hasanaj. Petrela na ftoi të gjithëve për darkë në apartamentin e tij atë mbrëmje. Familja e tij zotëronte një ndërtesë në qendër të qytetit pak më lart se xhamia qendrore. Paraardhësit e tij kishin qenë politikanë dhe biznesmenë; stërgjyshi I tij kishte qenë prefekt I Tiranës, kur qyteti kishte kapitulluar përballë forcave të Perandorisë Austrohungareze, gjatë LIB. Gjyshi I tij kishte qenë tregtar I vajit të ullirit dhe ishte I pasur. Ishte pikërisht ai që kishte ngritur këtë ndërtesë në vitin 1924. Kur komunistët erdhën në pushtet pas luftës, familja e tij humbi shtëpinë; ajo u konfiskua ashtu sit ë gjithë shtëpitë e borgjezisë. Babait të tij, që ishte professor, iu desh të jap mësim në një fshat në malet larg tiranës, më tha Petrela, tek rrinim në muzg, në tarracën e apartamentit të tij. Zërin ia mbyste trishtimi kur fliste për të atin. “Ai më thoshte se duhej të vinim një maskë përpara se të dilnim jashtë” më tha Petrela. Ai bëri sikur vendosi një maskë në fytyrë me duar si dhe bëri me shenjë, sikur mbyllte një zinxhir përpara buzëve. “Dhe pastaj, e hiqnim sërish maskën, kur hynim në shtëpi dhe mbyllnim derën. Kam një maskë në corridor për tia kujtuar gjithmonë vetes këtë gjë”.

Ai qeshi. Më bëri përshtypje fakti që Petrela pikësëpari ishte ende një bir, sepse e tillë ishte natyra e sharmit të tij – djaloshar, gazmor, në një farë mënyre, I brishtë. Porn ë të njëjtën kohë, pata ndjesinë se këtu kishte shumë gjëra që nuk I kuptoja. Kisha vënë re se fjala e tij ishte ligj për punonjësit e tjerë në spital, dhe që shërbimi I neurokirurgjisë në spitalin e Tiranës, I cili ishte I varfër dhe me mungesë burimesh, të punonte me një nivel kaq të lartë që Henry Marshi e quajti ultra modern, sigurisht që nevojitej dicka më shumë se mirësia.

Duke ndenjur aty në errësirëen nën yje, ndërsa tingujt e qytetit poshtë nesh vinin e ngriheshin në ajër, Petrela më pas më tregoi një histori për ish shefin e tij: që ai, dikur, I hiqte disa lloje tumorresh me gishtin tregues. Asnjë instrument, asgjë, ai thjesht fuste gishtin Brenda në tru dhe – hop – tumorri dilte jashtë!

Petrela më bëri një demonstrim. Ai ngriti gishtin e gjatë tregues në ajër e përkuli si grep dhe bëri sikur nxirrte dicka jashtë, ndërkohë që qeshte. Teksa ai e bënte, unë e dija se këtë gjest do ta mbaj mend derisa të vdes.

Darka u shërbye në një dhomë ndenjeje, dy kate më poshtë, e cila ishte mobiluar sikur të ishte fundi I viteve ’20. Tavani dhe dyshemeja ishin të dyja me dru të errët, dhe muret qenë të mbuluar me piktura. Një pistoletë e vjetër e gjatë ish vendosur mbi një sënduk dhe në një qoshe ishte varur një fustan I gjatë, si ai që sipas Petrelës, gjyshja e tij kishte veshur kur ishte martuar. Ishte një dhomë thellësisht romantike.

Vetëm kur u ula në tavolinë, e cila ishte mbuluar me një mbulesë të bardhë, e tendosur dhe formale, por edhe shumë e bukur me enë porcelani dhe gota kristani, nisa të mendoj për atë që kisha parë vetëm pak orë më herët, turjelën që shpoi kafkën e Hasanajt, milimetër pas milimetri, kapakun e kaftës që Petrela më pas e kishte hequr. Hasanaj duhet të jetë zgjuar tani, mendova. Ai rrinte shtrirë në shtratin e tij në spital, me dhimbje të cuditshme në kokë dhe me mendimin se të nesërmen do të rrinte zgjuar ndërkohë që dy doktorë- ata që ishin ulur këtu tani, duke ngrënë dhe pirë, biseduar e qeshur do ti hapnin trurin.

Marshi e dominonte edhe njëherë bisedën në mënyrën e tij tipike angleze, plot mencuri dhe sharm. Përshtypja ime, pasi kisha kaluar një ditë dhe një natë nën shoqërinë e tij ishte se ai qe një person që I pëlqente puna me dorë. Udhëtonte kudo me bicikletë bënte gjithfarësoj punësh me dru, dhe mbante bletë në kopshtin e tij në Londër. Ai na tha se kohët e fundit kishte blerë një shtëpi verimi pranë lumit Oksford. Pronari i mëparshëm kishte vdekur në mjerim, mes rrangullinave, plehrëave dhe vetmisë, dhe Marshi tha se i vetëm do ta rinovonte të gjithë. Dukej se mënyra e tij e të jetuarit ishte që të vazhdonte të lëvizte duke I mbushur ditët me gjëra për të bërë, ashtu sikurse darkën e mbushi me gjëra për të thënë.

Kishte dicka shqetësuese në të qenit në shoqerinë e tij sepse ai merrte kontrollin e bisedës në një mënyrë argëtuese, porn ë të njëjtën kohë shkaktonte edhe një ndjesi pasigurie, sepse Brenda gamës së gjerë të temave që ai zotëronte, shfaqeshin herë pas here gjurmë të vetëvlerësimit, I kamufluar më së miri, por jo aq mirë sa unë të mos e dalloja, se për të ishte e rëndësishme të na bënte të ditur se gruaja e tij ishte e bukur dhe e mencur, se libri I tij ishte pritur shumë mirë, se David Cameroni për shembull, e kishte lexuar dhe ishte përlotur. Kur folëm për makinat, historia që zgjodhi të na tregojë ishte për “saab” in e tij të vjetër, që ai kish ndërmend ta ngiste derisa të vdiste, dhe se njëherë kishte shkuar me atë makinë për të takuar mbretëreshën, dhe na tregoi sa e vjetëruar dhe e lënë pas dore ngjante ajo, në krah të makinave të tjera. Ishte nga ato gjera që më pas do të më bënin të ndihesha I turpëruar për muaj të tërë. Iste një problem I madh që unë kisha, nevoja për të nxjerrë veten time në pah duke përmendur, ashtu kalimthi, ngjarje të favorshme me qëllim që të tjerët të kuptonin se unë nuk isha thjesht një norvegjez I mërzitshëm dhe I heshtur. Ishte pothuaj e pandreqshme.

A mundej që Marshi, ky neurokirurg brilant të ishte I ngacmuar prej një nevoje konstante për të tërhequr vëmendjen nga vetvetja? A nuk ishin cilësitë e tij të jashtëzakonshme të qarta për gjithkënd që e rrethonte të skalitura fort në imazhin që ai kishte për vetveten?

Mendova për atë që ai kishte thënë një natë më parë për dëbimin e ujkut nga dera. Kisha menduar se kishte dashur të thoshte dicka të madhe. Por ndoshta ishte përkundrazi, dicka shumë e vogël? Ia ngula sytë atje në fund të tavolinës, ulur në vendin e nderit, me gishtërinjtë e fortë që mbanin shkujdesur gotën e verës, teksa ai fliste, me syzet rrethore në fytyrën e rrumbullakët dhe me rrudha, sytë plot gjallëri, të cilët shumë shpejt kur Marshi pushonte së foluri, bëheshin të trishtë.

Mëngjesin tjetër, që ishte I ngrohtë dhe rrëzëllitës, si një ditë më parë, Marshi ishte mbështetur në një kolltuk të zi, në dhomën pranë sallës së operacionit, veshur me përparësen e operacionit ngjyrë blu, dhe maskën të varur poshtë mjekrës. Ai buzëqeshi për pak caste ndërkohë që unë hyra Brenda.

“A jeni nervozë përpara operacioneve si ky? E pyeta. Ai pohoi me kokë. “Gjithmonë. Por operacioni I sotëm është relativisht I thjeshtë. Gjeja kryesore është të dish kur të ndalesh”. Hyra në dhomën e operacionit. Hasanajn e kishin sjellë tashmë. E kishin vendosur në të njëjtin pozicion si një ditë më parë, pjesërisht I kthyer lart, me njërin krah mbi mbajtëse dhe kokën të mbërthyer në morsë. Megjithatë, këtë herë ishte zgjuar. Sytë e tij vështronin drejtë, përpara. Një doktor po ia fërkonte kokën me një substancë ngjyrë kafe. Kur ai përfundoi, futi një shiringë në skalpin e Hasanajt, duke e shpuar në të gjithë qepjet e ditës së mëparshme. Duhej t’I dhimbte, por Hasanaj nuk bëri zë; rrinte aty I palëvizur. Një mbulesë e gjelbër iu vendos mbi kokë deri tek sytë, dhe fytyra e tij u mbulua si nën një obrellë, ndërkohë që kafka mbeti përjashta. Dashi u ul në një karrige pranë tij. Marshi hyri në sallë dhe nisi të studiojë në monitor, mbi të cilin  ishte shfaqur skanimi I fundit I trurit.

“Ja ky është tumorri” më tha. “Kështu që mendoj se e di cfarë duhet të pres. Por nuk mund të jesh kurrë I sigurt deri kur e sheh realisht”. Xhumari filloi të heqë penjtë. Ai palosi sërish skalpin duke nxjerrë zbuluar kafkën. Pjesa e lagur nën skalpin u mbulua menjëherë me Garza, të cilat rrethonin kokën si një krater bardhë e kuq. Xhumari dhe Petrela hapën me kujdes kapëset metalike dhe hoqën kapakun. Të dy qëndronin të palëvizur, me kokat e përkulura në një kënd pothuaj 90 gratë, ashtu si dhe krahët, që I mbanin pranë trupit si krahë zogu; për disa momente të gjatë duart ishin të vetmet pjesë të trupit që lëviznin. Nuk flisnin, dhe zhurma e thithëses së gjakut mbushi sallën. Marshi ecte sa para mbrapa. Më bëri përshtypje që ai I ngjante një aktori I cili po përgatitej të ngjitej në skenë; rrezantonte të njëjtën energji prej njeriu pakëz nervoz të përqëndruar në ankth.

U afrua te unë.

“Në Angli, të gjithë tani do të ishin plot gjallëri dhe duke biseduar. Shpërqëndrimi është një qetësues I mirë”. Më nguli sytë. “këtu kultura është e ndryshme. Eshtë më vertikale. Në Londër është horizontale. Ah, kjo heshtje si një kishë!”.

Iu afrua Dashit.

“Si është pacienti?”

Dashi u përkul përpara, pothuaj futi kokën Brenda obrellës. Dëgjova zërin e Hasanajt që tha dicka në shqip. Dashi ngriti sytë nga Marshi. “Eshtë mirë” I tha.

“Shumë mirë” tha Marshi.

Xhumari ngriti pjesën e sipërme të kafkës, pjesa e poshtme e të cilës ishte mbuluar me gjak të mpiksur dhe ia dha infermieres, e cila e futi në enë dhe e mbuloi. Më pas, hoqi penjtë në membranën e sipërme, dhe unë munda të shihja drejt e në trurin e Hasanajt, në një njëjten kohë që ai rrinte shtrirë me sytë ngulur diku përpara.

Truri ishte I shndritshëm dhe I mbuluar me enë gjaku, të cilat spërdridheshin si krimba të vegjël të kuq, në sipërfaqen ngjjyrë të verdhë dhe gri.

Petrela spërkati ujë në të me një shiringë. Xhumari bëri disa hapa prapa për ti lënë vend Marshit, I cili u përkul përpara. “Ai aty është tumori apo jo? Interesante” Ngrita sytë unë. “A mund ta shohësh?” Tunda kokën. Mua të gjitha më dukeshin njësoj.

“Eshtë aty, një zonë pak më rozë”.

Ai drejtoi trupin dhe unë u hoqa mënjanë, teksa kuptova që po fillonte operacioni. I dhanë në dorë një instrument që dukej si një pirun i gjatë, i cili ishte i lidhur me një kuti në anën tjetër, poshtë një monitori ku qëndronte një infermiere, e gatshme të ndiqte udhëzimet e tij. “Ky duhet të jetë korteksi ndijor. Nëse gaboj, do të ketë lëvizje”.

I kërkoi infermieres ta vendosë fuqinë në nivelin 3 dhe e preku trurin me “pirunin”. Pati një tingull elektrik, zukatës. U vendosa në një kënd prek ku mund ta shihja Hasanajn.

“Dashi?”

“Asgjë”

“Ngrije te 4-ta”

Infermierja e rriti fuqinë. Marshi preku sërish trurin. Dashi I foli Hasanajt I cili tha dicka. “E ndien” tha Dashi. “Shqisat këtu, fytyra atje” tha Marshi, sikur të fliste me vete. “Ngrije në nivelin 5”.

Dashi i foli Hasanajt. “Krahu I majtë, fytyra, gjuha” tha ai. Marshi preku sërish trurin. Këtë herë, Hasanaj ngriti befas krahun lart në ajër, sikur tia kishin lëvizur me një fije nga ato të teatrove të kukullave dhe ai u drodh për disa sekonda para se ta ulte serish.

Nuk mund tju besoja syve. Ishte sikur të kishin ndezur një robot. “Lëvizje e krahut të majtë” tha Dashi. Marshi lëvizi instrumentin. Syri I Hasanajt u hap e u mbyll disa herë. “Lëvizje e syrit të majtë” tha Dashi. “Mund të afrojmë mikroskopin” tha Marshi. Ndërkohë që ata sollën mikroskopin, I cili ishte mbërthyer përmes një vinci të lëvizshëm tek një makinë e madhe me të cilën ishte lidhur një monitor, unë u ula galic përpara Hasanajt.

“Si ndihesh” e pyeta.

Ai buzëqeshi lehtë dhe tha dicka në shqip.

“Eshtë ok” tha Dashi.

“A të dhemb?”

“A8i thotë vetëm pak tek veshi”

E gjithë energjia e pashtershme e Marshit, u zhduk në momentin kur u përkul mbi mikroskop dhe nisi të operojë. Ishte sikur të kish venë këmbë mbi një podium ku tashmë rregullat ishin të tjerë. U përkul përpara dhe I foli Hasanajt. “Tumorri është në pozicion të mirë. Pas pak do të të kërkoj të lëvizësh disa pjesë të trupit, sidomos fytyrën”.

Në monitor mund të shihja që Marshi po shponte një vrimë të vogël te tumorri, I cili mua më dukej identic me trurin që e rrethonte. Ai mbante një instrument në dorën e majtë që e përdorte për të mpiksur gjakun; në dorën e djathtë, mbante një paisje thithëse që me kujdes të madh e përdorte për të hequr copëza të vogla intesh. Ato largoheshin Brenda tubit bashkë me gjakun dhe ujin. Mund ti shihja tek shkonin poshtë tubit plastic dhe zhdukeshin. Pranë tij qëndronte Petrela, duke spërkatur sipërfaqen me ujë.

03brainsurgery-ss-slide-O1EO-superJumbo.jpg

Me Dashin që përkthente, Marshi I kërkoi Hasanajt që të lëvizte gojën, sytë. Vrima te tumorri erdhi e u rrit ngadalë. Marshi nxorri sërish stimuluesin. Këtë herë u desh ta ngrenë deri te 8-a përpara se të kishte një reagim. Dashi tha: “Fytyra”. Marshi ma bëri me dorë të afrohem. “E sheh këtë? Këtë pikën këtu. Kjo është qendra e lëvizjes së fytyrës. Këtë duhet ta lëmë pa prekur”.

A buronin nga kjo pikë e vogël të gjithë shprehjet e fytyrës së njeriut? I gjithë gëzimi, dhimbja, e gjithë drita dhe e gjithë errësira që mbushnin një fytyrë gjatë jetës, a ishte ky burimi I të gjithave? Dridhja e buzës së poshtme përpara se të dalin lotët, sytë që ngushtohen prej zemërimit, shpërthimi I beftë në të qeshur?

Marshi vazhdoi të punonte me të dy instrumentat. Duke përdorur thithësen ai e fuste, shtynte vazhdimisht, ndërkohë që përdorte mjetin tjetër pa hezitim pa u ndalur edhe mesa dukej, pa u menduar. Nxorri sërish stimuluesin elektrik. Këtë e shtyu drejt fundit të vrimës.

“Kjo duhet të jetë sërish fytyra” tha ai. “Asgjë” tha Dashi. “Asgjë?”

Dashi tundi kokën dhe Marshi vazhdoi të punojë. “Këtu tumorri është fiks si truri, ky është problem” tha ai. “A do të shoësh”?

Bëri një hap përpara, dhe unë u përkula sërish mbi mikroskop. Pamja këtë herë ishte krejt e ndryshme. Dukej sikur po shihja Brenda një shpelle të madhe në fundin e të cilës ndodhej një pishinë e mbushur me lëng të kuq. Ndonjëhgerë uji spërkatej nga e djathta si nga një zorrë shumë e madhe. Nuk kisha parë kurrë një gjë të tillë pasi muret e kësaj shpelle ishin kaq të lëvizshëm të përbërë prej indesh të gjallë. Në skajet e pishinës mbi sipërfaqen e kuqe, muret ishin të ngrenë. Prapa murit të thellë, që dukej se ishte fryrë si një tollumbace që pritej të pëlciste vura re dicka ngjyrë të purpurt. Kur u hoqa mënjanë për ti lënë vend sërish Marshit, u mundova shumë për të bashkuar dy perspektivat: ishte sikur të ndodhesha njëkohësisht në dy nivele të realitetit, si atë natë kur kisha ecur në gjumë dhe endrra e realiteti luftonin për epërsi. Kisha parë Brenda një dhome si asnjë tjetër dhe kur ngrita sytë lart ajo dhomë ishte Brenda trurit të hasanajt, i cili rrinte shtrirë mu aty, në dhomën më të madhe, të mbushur me doktorë e infermierë dhe makineri e paisje dhe përtej asaj dhome ishte një dhomë më e madhe, e ngrohtë dhe e pluhurosur prej asfalti dhe betoni poshtë një vargu malesh të gjelbër dhe nën qiellin e kaltër.

Të gjithë këto dhoma ishin mbledhur Brenda trurit tim, i cili ngjante ekzaktësisht si i Hasanajt, një kokër si are e lagur, I formuar nga 100 milionë qeliza truri, kaq të vogla dhe kaq të pafundme, saqë mund të krahasoheshin vetëm me yjet e një galaksie. Dhe megjithatë, ai që formonin ishte mishi, dhe proceset që fshiheshin ishin të thjeshtë, dhe primitivë, të rregulluar prej substancave të ndryshme kimike dhe të furnizuara me elektricitet. Si mund të përmbante këto pamje të botës? Si mund të lindnin mendimet prej kësaj cope mishi?

Marshi u ndal, nxorri përsëri stimuluesin dhe e futi në vrimë.

Dashi I tha dicka Hasanajt, I cili u përgjigj në cast. “Asgjë” tha Dashi.

Marshi stimuloi sërish fundin.

“Asgjë”.

“Krahu I majtë, fytyra”.

“Krahu I majtë, fytyra?”

“Po”.

“Atëherë do të ndalemi këtu”.

Marshi bëri disa hapa prapa dhe mikroskopin e larguan. Sytë e tij e vetmja pjesë e fytyrës që mund ti shihja dukeshin të lumtur.

Xhumari dhe Petrela u afruan dhe Marshi pasi I tha Hasanajt që operacioni kish qene I suksesshëm, doli nga salla e operacionit. Unë shkova te Hasanaj dhe u përkula. Dukej I lodhur, sytë I ishin ngushtuar, fytyrën pa shprehje.

“Si ndihesh”? e pyeta.

Hasanaj buzeqeshi dhe ngriti gishtin e madh. Dashi qeshi. Shpinën e kishte të mbuluar gjithë djersjë.

Pas ndërhyrjes, e cila zgjati thuajse tre orë, shkuam në makinë pak më larg se sa qendra e qytetit për të drekuar në një restorant të ndërtuar me dru të errët, me kamarierët e veshur me costume tradicionale. Temperatura ishte 35 gradë gjinkallat ia kishin marrë këngës, ndërsa I gjithë gjelbërimi rrethues bëhej më i shndritshëm prej rrezeve të arta të diellit flakërues. Të gjithë ishin në humor të mirë, sidomos Marshi. Kishte një lehtësi tashmë ai njeri ngjante më I hapur. Jo se më parë ishte I mbyllur por ajo hije që kisha vënë re tek ai, tashmë ishte zhdukur. Edhe unë isha I lumtur. Pamja e maleve prapa qytetit kaq të gjelbër dhe kryelartë, më përmirësoi gjendjen shpirtërore dhe pamja e trurit, aspekti I tij fiziologjik – skajet e ngrënë të kafkës Brenda të cilës ai pulsonte, gjaku I kuq që rridhte ishin gjëra kaq të këndshme për tu menduar, sepse ngjurat e shndëritshme Brenda lidhnin peizazhin e trurit me barin që rritej nën verandën ku ne ishim ulur, dhe pemët që fëshfërinin prej flladit, dhe ajo cfarë ai tru përmbante, të gjithë këto imazhe dhe mendime që nuk mund të ndaheshin asnjëherë nga gjendja e tyre material e lidhnin atë prapëseprapë me qytetin poshtë nesh një qytet I mbushur me ëndrra dëshira, shpresa dhe imagjinata.

Që qyteti ishte gjithashtu I mbushur me semundje dhe mungesa, tragjedi dhe vdekje, kjo ishte dicka të cilën nuk u ndala ta mendoj, as edhe në faktin që trutë që unë kisha parë kishin qenë të sëmurë. Ndërhyrja kishte qenë e suksesshme, tensioni ishte cliruar . Gjithë sa mund të shihja ishte jeta dhe të jetuarit. Mëngjesin tjetër shkuam për një ekskursion në portin e Durrësit dhe në Berat një qytet në male. Ndonëse kishim kaluar vetëm tre ditë së bashku na u duk sikur e kishim njohur njëri tjetrin prej vitesh. Marshi më shpjegoi arkitekturën e trurit dhe mënyrën sesi ai funskionon. Ai më shpjegoi sesi arrinin tumorre të cilët ishin të vendosur thellë në tru, gjë që e thënë me afërsi, është I zhubrosur si një copë letër, e si pasojë plot me pala dhe rrëzina, të cilat mund ti heqësh mënjanë dhe të vazhdosh përpara. Janë edhe të ashtuquajturat zona të heshtura, që mund të hiqen pa dëmtuar ndonjë prej funksioneve të trurit. Ai më tregoi për ato raste kur gjërat kishin shkuar keq, dhe pacienti kishte vdekur në tryezën e operacionit para tij. “Unë kam vrarë njerëz” më tha.

Marshi më tregoi për operacionet e vështira që kishin dalë me sukses, dhe euforinë që ata prodhonin. Ai tha se 50% e ndërhyrjeve ishin pamore pra ajo që shihje, dhe 50% ishin  me prekje, pra ajo që mund të zije me dorë. Më tha se kirurgjia e trurit është një zanat. Që të bëhesh I mirë, duhet të praktikosh dhe ndonjëherë të gabosh, në një profesion ku gabimet janë fatale dhe të palejueshme. Nëse fëmija yt ka një tumor në tru, atëherë ti kërkon kirurgun më të mirë. Por që të bëhesh më I miri, gjë që vjen vetëm prej përfitimit të eksperiencës, në fillim duhet të kesh operuar fëmijë pa e patur atë eksperiencë, e atëherë, cfarë duhet tu thuash prindërve? Që fëmija I tuyre është I rëndësishëm për të ardhmen e neurokirurgut të ri ende të paprovuar?

Ai foli për pak kohë në lidhje me vecantinë e ndërhyrjeve te fëmijët. Indet janë të hollë dhe të bukur, shumë të ndryshëm nga ata të të rriturve. Një fëmijë është poo aq I njomë dhe I pastër në rendësi, sa edhe jashtë. Por problem me humbjen e gjakut është shumë I madh. Mund të humbasin shumë shpejt një sasi shumë të madhe gjaku që rrezikon jetën. Dhe ankthi I dëshpëruar I prindërve është një barrë e rëndë për tu mbajtur. Por për vetë fëmijët është e lehtë. Nëse nuk kanë dhimbje, ata janë të lumtur. Ata nuk kanë një këndvështrim ekzistencial. Ai më foli për babanë e tij I cili kish qenë professor I jurisprudencës në Universitetin e Oksfordit si dhe për të ëmën, e cila kishte ardhur në Britani si refugjate nga Gjermania naziste përpara luftës, dhe sesi të dy ata, ndihmuan për të krijuar atë që sot është “Amnesty International”. Marshi më foli për rininë e tij, sesa I drojtur kish qenë si qëndronte në shtëpi duke lexuar libra, kur të gjithë të tjerët dilnin jashtë, sesi asnjëherë nuk shkonte në klube nate, nuk kalonte kohë më vajza. Më rrëfeu për një krizë që kishte pasur në rini, kur u zhyt në një depression të thellë dhe kaloi pak kohë në pavijonin e pisikiatrisë në spital.  Më tha se në atë kohë kishte shkruar poezi, I frymëzuar nga  Sylvia Plath. Më tha se profesioni mjeksor që kishte përzgjedhur I dukej I sigurtë, dicka që do ta mbante “mbi ujë”. Më tregoi për marrëdhëniet e tij me motrat dhe vëllezërit dhe me fëmijët e tij. “Unë konkurroja me fëmijet e mi” më tha duke buzëqeshur teksa e vërtiste nëpër mendje. “a mund ta imagjinosh? Gjithmonë doja tu tregoja sesa I zgjuar isha. Kjo është një prej gjerave më te këqia që mund tu bësh fëmijëve”. Marshi më tregoi sesi kishte marrë fund martesa e tij e parë dhe sesi ishte martesa e tij aktuale.

Ishte tërësisht I hapur, por nuk po rrëfehej. Më shumë të gjitha bisedat tona dukej se conin drejt cështjeve më të rëndësishme, pavarësisht se ku fillonin, ndoshta sepse situatat prej ku buronin ishin kaq të përqëndruara dhe kishin të bënin me jetën dhe vdekjen, dhe për arsye se vendet ku ndodhnin, ishin në një farë mënyre , të mbylluara për ne, në mesin e një culture të huaj, e megjithatë, në një tjetër kuptim, ishin kaq shumë të hapura. Të ulur në një terracë në katin e shtatë, të rrethuar nga deti blu I errët nga të gjitha drejtimet, nën dritën e diellit me disa njerëz të vegjël që endeshin nëpër cekëtinë dhe qiellin pazës më të kaltër që ngrihej si hark mbi kokat tona. Ose duke vizituar një kishë orthodokse në male përpara një rreshti ikonash në mur, me ngjyra rrezatuese të arta, të kuqe, blu, poshtë një kubeje me tre vrima rrethore, përmes të cilave hynte drita. Të ulur në një makinë, duke shpuar si shigjetë errrësirën e fshatrave shqiptarë, pas një dite të gjatë në diell. Duke shëtitur në qendër të Tiranës një pasdite, në rriugë të vogla e të ngushta që zgjaten në heshtje të thellë pranë shtëpive gjysme të rrënuara, me tela elektrikë të improvizuar, shtesa shtëpish po të improvizuara dhe fëmijë të pistë që luanin në oborret e pasëm, vetëm disa qindra metra përtej bulevardit qendror. Disa herë, kur përmendte dicka private, I kujtoja që unë do të shkruaja për të. “Ti e kupton që unë do të shkruaj për atë që sapo më the” I thashë në një moment. Ai vetëm buzëqeshi dhe tha se kjo isjhte strategjia e tij: sa më personal që bëhej në rrëfimin e tij, aq më shumë gjasa kishte që mua do të më hynte në zemër e kështu do të shkruaja mirë për të.

E vetmja herë që pashë Marshin të zemëruar ishte mëngjesin përpara operacionit të dytë. Ai kishte planifikuar të takonte pacienten, por Petrela e informoi se ajo ishte tashmë në sallën e operacionit dhe po I hapnin kokën.

“Ta hajë dreqi” tha me zë të lartë duke përplasur këmbën e duke goditur ajrin me dorë. “Mund ta takoni nesër në mengjes, përpara ndërhyres” I tha petrela.

“Ok, këtë do të me duhet ta bëj” tha Marshi qetësisht, por sytë I kishte ende të zemëruar. Ai dhe Petrela shkruan të shihnin gjendjen e Hasanajt. Shkova dhe unë pas tyre. Petrela shtypi butonin e ashensorit në fund të korridorit, dhe na tregoi se kur kishte vdekur mbreti, ose më saktë djali I mbretit, trashëgimtari I tij, trupi ishte sjellë në spitalin e tij dhe kur e kishin nxjerrë sërish kishin përdorur pikërisht këtë ashensor. Ashensori kishte ngecur në mes të dy kateve, me mbretin e vdekur Brenda, dhe atyre u ishin dashur dy orë për ta rivënë në punë.

Dyert u hapën dhe ne hymë Brenda.

“Eshtë një gjë të ngecësh në ashensor me një kufomë” tha Marshi. “Eshtë krejt tjetër gjë kur kufoma I përket mbretit”.

Hasanaj ishte vetëm në një dhomë në katin e tretë, gjysëm I shtrirë në shtrat, i mbështetur nën jastëkë me të gjithë pjesën e sipërme të kokës të mbështjellë me fasho. Fytyra iu cel kur pa Marshin dhe Petrelën . Por kishte dicka pakëz groteske buzëqeshja e tij sepse njëra anë e fytyrës ishte e paralizuar, dhe goja dukej se I binte pak, kështu që, ishte më shumë ngërdheshje, se sa buzeqeshje. Marshi I tha se do të kishte një dobësi të përkohshme në  njërën anë, se kjo ishte normale, dhe se do të bëhej mirë shumë shpejt. Hasanaj pohoi me kokë, ai e kuptoj dhe bëri sërish ngërdheshjen dhe qeshi si pa fuqi, me sytë që i shkelqenin. Pacienten e dytë e takova ditën tjetër. Ajo quhej Gjenovefa Mërxira dhe ishte 21 vjeç.

Ishte rritur në Burrel një qytet I vogël me 15 mijë banorë në veri të Shqipërisë, dhe ishte zhvendosur në Tiranë për të studiuar mjekësi, më tregoi ajo vetë, tek rrinte shtrirë në një shtrat spitali. Sytë I kishte bojëkafe, fytyrën të gjerë, tiparet e pastra dhe rinore. I kërkova të më tregonte për krizën e parë. Më tha se e kishte përjetuar kur kishte qenë 7 vjec. Ishte dimër ajo po bënte rrëshkitje në akull me miqtë, dhe papritur u shemb përtokë. Miqtë I shihte si përmes një mjegulle. Kur shkoi në shtepi, nuk e njohu të ëmën. E shihte drejt në sy dhe nuk e njihte. E ema e pyeti: “Përse më ke ngulur sytë”? dhe Merxira I tha se nuk po e shihte dhe pastaj shpërtheu në të qara. Ishte 7 vjece kishte një dhimbje koke të tmerrshme por askush nuk mendoi se kishte ndonjë gjë serioze. Kriza të tilla I vinin një apo dy herë në vit. NJëherë kur ishte duke parë TV gërmat e titrave I dolën jashtë ekranit dhe erdhën e u futën ne dhomën ku rrinte. NJëherë tjetër pa një zjarr në një kopesht, një zjarr të madh dhe sapo u bë gati të thërrasë për ndihmë, ai u zhduk. Bashkë me këto kriza vinin dhimbjet e kokës, makthet, rëniet e herëpashershme pa ndjenja. Ndonjerëherë cdo zhurmë I tingëllonte si ajo e këmbanave. Për arsye se krizat ishin gjithmonë me të njëjtin intesitet dhe ndodhnin rrallë, por rregullisht, ajo nuk mendonte se ishte dicka serioze. Ajo nuk shkoi te një doktor, deri pas një incidenti që I ndodhi kur ishte 17 vjec. Po kryente një provim matematike në shkollë, dhe në vend të numrave shihte lule. Filloi të qajë. Donte që të dilte mirë në provim, por nuk mund të bënte llogaritjet sepse shifte vetëm lule bardh e zi. Atëherë vendosi të shkojë në spital. E ekzaminuan por nuk gjeten asgjë, I dhanë ilace për krizat dhe e dërguan në shtëpi.

Në nëntor 2014 ishte ulur në një kafene në Tiranë me disa shoqe, dhe pa gjera që rrinin pezull në tryezë. Kur shkoi në shtepi, nuk mund të shihte asgjë në anën e majtë dhe mikeshat që u shqetësuan për të, e cuan në spital. Sa për atë vetë, ajo ishte e qetë. E dinte që do të kalonte. Këtë herë, doktorët zbuluan cfarë nuk shkonte. Kishte tumor në qendrën pamore të trurit. U mor vendimi për ta operuar por jo deri në gusht, dhe operacioni do të kryhej nga Henry Marsh I cili tani, këtë mëngjes, më në fund u ndal përpara shtratit të saj në pavijonin e pacientëve në katin e tretë të spitalit të Tiranës.

Kokën e kishte të lidhur pasi kafka e saj ishte hapur mbrëmjen e një dite me parë dhe ajo e shihte Marshin me sytë e saj rinorë dhe të trembur.

Ai I tha pak a shumë të njëjtat gjëra që I kishte thënë Hasanajt: se e kishte kryer këtë operacion më shumë se 400 herë. Se ishte praktikisht I padëmshëm; dhe se ajo do të ishte zgjuar për arsye se ishte më e sigurtë, por me Merxiran, ai hyri pak më shumë në detaje sesa me Hasanajn, ma do mendja sepse ajo studionte mkeksi dhe njihte më mirë atë që do të ndodhte.

Kur e pashë sërish disa orë më vonë me kokën të fiksuar në morsë në sallën e operacionit ankthi ishte ende aty, në sytë e saj. Ajo dukej se ndiente gjithcka që kishte në sallë, sikur të kish një marrëdfhënie me gjithcka, ndërkohë që me Hasanajn, më ishte dukur se ai sprapsej ndaj cdo takimi se ai thjeshtë I dorëzohej në mënyrë passive gjithckaje dhe se e kishte ndarë mendjen ta duronte gjithëkëtë deri kur të mbaronte. Fotografimi I Pellegrinit gjatë operacionit të Hasanajt kishte kaluar thuajse pa u vënë re, kish qenë një prej shumë lëvizjeve që bëheshin në sallë, por tani, për shkak të brishtësisë së Merxiras, unë isha gjithnjë e më I vetëdijshëm për praninë e kamerës dhe të blicit.

Doktorët vendosën mbulesën plastike në një mbajtëse, me qëllim që koka e saj të qëndronte në një obrellë të vogël dhe pjesa e poshtme e kafkës u mbulua ndërsa pjesa e sipërme mbeti zbuluar.

“Në operacionet në Londër, mbulesa është transparente” tha Marshi “me qëllim që kirurgu ta shohë pacientin gjatë gjithë kohës”.

Pasi I injektuan anestetikun lokal, asistent kirurgu Asen Seferi nisi të heqë kapëset. Merxira ngriti krahun te syri, dhe lëshoi një rënkim me zë të ulët. Dashi I foli ajo iu përgjigj dh era sërish në heshtje. Seferi la mënjanë bisturinë dhe nisi të heqë kapëset përreth kafkës. Shumë shpejt, kapaku I kafkës u la mënjanë, membrane e juashtme u hap dhe truri I doli zbuluar. Nga distance, Garza e lyer me gjak që rrethonte kafkën, ngjante si një tufë me lule.

Marshi u afrua dhe studioi trurin. “Ashtu si mendova. Sipërfaqa duket normale. Tumorri është poshtë”. Infermierja I dorëzoi një paisje imazherie të cilën Marshi dhe të tjerët e quanin GPS, dhe ai e lëvizi ngadalë mbi trurin, ndërkohë që ekzaminonte pamjen që shfaqej në monitor. Pas pak ndërroi instrumentat. Tani e shtypi stimuluesin elektrik në sipërfaqen e trurit. Për pak momente lëshoi një zhurmë zukatëse. Dashi foli me Merxirën dhe I tha dicka Marshit. Ai e stimuloi sërish trurin. U dëgjua sërish e njëjta zhurmë. Dashi foli përsëri dhe Marshi nisi ta operojë. “Duhet të ndjejmë një tumor kërcor shumë shpejt” tha ai. “Ah” rënkoi Merxira.

Unë pashë nga ajo. Vendosi sërish krahun tek sytë. “Po na gënjente GPS” tha Marshi. “Oh, ja tek është”.

“Nëse I beson shumë GPS mund të përfundosh në varrezë” më tha Petrela me zë të ulët. “Këtu, mund të shohësh” ma bëri Marshi me dorë. “A e sheh dallimin”?

Njëra zonë kishte një ngjyrë shumë më të verdhe dhe gri sesa tjetra por dallimi ishte kaq I vogël saqë unë nuk do ta kisha vënë re kurrë, nëse Marshi nuk do të ma kishte treguar. Ai vazhdoi të gërryejë zonën e prekur të trurit. Merxira rënkoi. Papritur në sallë pati pothuajse një ulërimë. “Aah”. “Nuk ndjen gjë në tru” tha Marshi. “Por ato që mund të dhembin janë enët e gjakut kur lëvizen apo përkulen. Këtë po ndjen ajo. Mund të jetë dhimbje si në shok”.

Ai pa nga Dashi. “I dhemb shumë”. Dashi I tha dicka Merxirës e cila iu përgjigj me zë të ulët. “Mund ta ndjejë por është OK” tha Dashi. U shkrep blici I aparatit. Ngrita sytë. Pelegrini ishte përkulur pranë murit duke bërë foto të ishullit të pajisjeve mjekësore, ma merr mendja me fytyrën e Merxirës të dukshme nën mbulesën e gjelbër. Marshi vazhdon të gërryejë tumorrin në fund të vrimës. Merxira rënkoi. Thjeshtë prania aty ishte thuajse e padurueshme. “kjo nuk duhet dëmtuar” tha Marshi dhe më la të shoh një enë gjaku në mikroskop ngjyrë blu, mes rrudhave të trurit. “Nëse kjo dëmtohet, gjaku nuk mund të dalë nga koka dhe truri do të mbushet me gjak”.

“Sa larg prej tumorrit është” e pyeta

“Oh, një apo dy milimetra” tha Marshi.

Ai vazhdoi me operacionin I asistuar nga Petrela I cili spërkaste me ujë sipërfaqen. Dashi fliste me Merxiran në interval të rregullt duke I kërkuar asaj të shihte në një fletë të bërë posacërisht për të testuar shikimin, si dhe duke vlerësuar përparimin e Marshit në bazë të përgjigjeve të saj. Marshi hoqi një copë të tumorrit që infermierja e vendosi në një enë. Përvec fëshfërimes së thithëses, salla e operacionit kishte rënë në heshtje. Marshi punonte I përqëndruar. Vetëm duart I lëviznin.

Dashi mbajti sërish letrën përpara Merxiras. “Mjegullim I lehtë I syrit të majtë” tha ai. Marshi u ndal. Ai ngriti kokën nga mikroskopi dhe u kthye nga unë. “Ndalesh atëherë kur të rritet ankthi” tha ai. “Kjo është eksperienca”. Ai u përkul te Merxira dhe I tha se operacioni kishte qenë I suksesshëm se gjithcka kishte shkuar ashtu sic duhej.

Nuk kisha guxuar ti flisja asaj gjatë gjithë operacionit. Por tani u afrova. Doja ta pyesja sip o shkonte por kur e pashë të shtrirë aty me dorën që mbulonte sytë, I thashë me një zë të trashë: u tregove shumë e guximshme.

Më pas, kur zbrita poshtë dhe hoqa veshjen, maskën e fytyrës dhe kapelen, po dridhesha. “Oh mor burrë” tha Pellegrini. “Mu duk sikur mendja e saj pushtoi sallën”.

Më vonë atë ditë shkova në Galerinë Kombëtare të Arteve dhe pashë piktura të epokës komuniste. Ishin varur në dy galeri të mëdha dhe gjatë asaj ore që kalova aty, nuk pashë as edhe një njeri të vetëm. Herë pas herë degjoja fëmijë që luanin në lulishten jashtë thirrjet e të qeshurat e tyre ngriheshin edhe mbi zhurmën e largët të qytetit. Shumë prej pikturave tregonin njerëz në punë. Në një prej tyre, si një kullë radioje po ngrihej lart, ndërsa në sfond shihej një peizazh mali të zhveshur një grua mesa duket inxhiniere, studionte disa skica, ndërsa një burrë tregonte me gisht përpara.

Po ndërtohej një komb. Po krijohej një botë e re.

Në Norvegji, në vitet 70, Shqipëria konsiderohej një vend pionier nga intelektualët e rinj. Një lloj utopie, një tokë e të ardhmes, ideali drejt të cilit të gjithë duhej të shkonim. Kur ia përmenda këtë Petrelës gjatë darkës së parë, ai vuri duart në kokë.

“Po ajo ishte thjesht një gënjeshtër” më tha.

“Ishte e gjitha një gënjeshtër. Si mund ta keni besuar”.

“Nuk e di” I thashë atëhere. Por kur pashë pikturat në muze, ndjeva tërheqjen prej tyre. Piktura që vështtova më gjatë paraqiste një familje të re modern. Babai mbante një fëmijë në supe, nëna kishte një cantë në dorë, një tjetër fëmijë po vraponte përpara tyre. Po lëviznin nëpër një peizash malesh dhe luginash, bari ishte I gjelbër, qielli ishte I kaltër, shumë lart mbi kokat e tyre rrinte pezull në ajër një helicopter. Të gjithë buzëqeshnin, të rriturit dhe fëmijët. Ata ishin nisur drejt të ardhemes, plot gëzim dhe shpresë. Gjithcka ishte e qartë, e pastër, e thjeshtë dhe energjike.

Përse bota nuk mund të ishte ashtu?

Cfarë nuk shkonte me këto piktura? Cfarë nuk shkonte me botën që ato paraqisnin?

Kur dola sërish jashtë në rrugë, dielli ishte ulur lart në qiell, dhe ajri që më parë kishte qenë I kthjellët, tashmë ishte turbulluar pak. Ishte pakëz I mjegullt ashtu sic bëhet në orën e fundit para se të bjerë muzgu. Makinat në bulervardin përpara meje po prisnin dritën jeshile të semaforit. Një plakë e kërrusur eci mes tyre, mbështetur mbi një shkop dhe me një filxhan në dorë. Trokiti në dritarën e njërës prej makinave. Brenda ishin dy gra, të dyja kthyen kokën në anën tjetër, pikërisht ashtu si njerëzit gjithmonë I kanë larguar sytë nga lypësit. Vazhdova të eci Brenda një parku, drejt një kompleksi të madh restorantesh që ndodhen përpara një pishine të cekët port ë gjerë, ngjyrë blu. Kompleksin e kishin ndërtuar kinezët, më kish thënë Fejzo, dhe vendasit e njihnin si Taivani.

U ula në një prej të paktave karrige bosh jashtë dhe nisa të vështroj njerëzit duke spekuluar për marrëdhënien që ata kishin me njëri tjetrin dhe me botën. Gjithmonë I kisha konsideruar mendimet e mia si dicka abstrakte, port e tilla nuk ishin. Ishin po aq material sa edhe zemra që rrihte Brenda kraharorit tim. E njëjta gjë ishte e vertetë për mendjen, shpirtin, personalitetin. Të gjitha këto ishin të fiksuara në qelizat dhe buronin prej mënyrave të ndryshme sesi këto qeliza reagonin me njëra tjetrën. Gjithashtu, të gjitha sistemet tanë, komunizmi, kapitalizmi, feja, shkenca – edhe ato buronin nga rryma elektrokimike që përshkrojnë këtë pasë tre paundëshe prej mishi që ndodhet Brenda kafkës.

Zëre se nuk kisha thënë asgjë. Ishte njësoj sit ë ekzaminoje një gur në themele për të gjetur sekretin e bazilikës së Shën Pjetrit.

Ishte e gjitha një gënjeshtër më kish thenë Petrela për komunizmin shqiptar. Por cfarë nuk ishte gënjeshtër? Kisha pyetur Marshin nëse besonte te Zoti tek një jetë përtej vdekjes. Ai vetëm tundi kokën. “Kjo është, vetëm kjo që kemi këtu” më tha. Ne përdorim sistemet tona për të mbajtur ujkun larg derës, mendova. Dhe sistemet nuk janë asgjë, pervecse kompelkse të medhenj idesh dhe konceptesh. Gjithcka që na ndihmon të largojmë sytë nga pjesët e parëndësishme, patetike, dhe të pakuptimta të vetes sonë. Ky është ujku. Pjesa e pakëndshme, e ndrydhur, tarallake e shpirtit, mëritë dhe zilitë, mungesa e shpresës dhe errësira, gëzimi fëmijëror e dëshira e pakontrollueshme. Ujku është pjesa e natyrës njerëzore për të cilin sistemet nuk kanë vend, është aspekti I realitetit që idetë tona, kupa qiellore që truri ynë vendos mbi jetët tona, nuk munden ta rrokin. Ujku është e vërteta.

Atëherë perse vallë Marshi do të donte ta mbante ujkun larg derës? E parë nga jashtë, dukej se roli I kirurgut I kishte siguruar atij një kontekst më të gjerë, në të cilin mund të shkëlqente dhe sundonte mbi jetën dhe vdekjen, ku nuk kishte vend për cfarëdolloj gjëje të pasigurt dhe të vogël Brenda tij. Roli I kirurgut I jepte kuptim jetës së tij e ngrinte këtë kuptim jashtë, mbi veten e tij në një system – ai mbante ujkun larg prej derës. Në të njëjtën kohë, ai rol I zbuloi edhe pakuptimësinë gjithckaje. Eshtë e zakonshme që tumorret të rriten, është e zakonshme që njerëzit të vdesin cdo ditë, kudo. Mund të përpiqesh ta mbash këtë larg syve përpara shifrave, prapa statistikave, prapa mbulesave plastike që I bëjnë pacientët pa fytyrë. Madhështia e tij ishte se ai nuk e fshihte vogëlsirën, porn ë vend të kësaj ai përdorte depërtimet Brenda saj për të luftuar kundër gjithckaje që e fshihte, institucionalizimin e spitaleve, dehumanizimin e pacientëve, të gjithë ritualet e paravendosur prej profesionit të mjekut, për të krijuar distancë dhe për ta kthyer trupin në dicka abstrakte të përgjithshme, një pjesë të një sistemi.

Fejzo më kishte treguar një histori që kishte dëgjuar në Londër. Marshi nuk e kishte përmendur në librin e tij dhe për aq sa kishte dijeni Fejzo, Marshi nuk kishte folur kurrë për të – kish qenë një prej kolegëve të tij që ia kishte treguar Fejzos. Marshi kishte operuar një foshje, vetëm disa muajshe dhe ndërhyrja kishte shkuar keq. Foshja kishte vdekur në tryezën e operimit. Marshi shkoi të takojë personalisht prindërit. Ai u tha atyre se kish bërë një gabim dhe se fëmija I tyre kishte vdekur. Ai qau bashkë me ta. “Asnjë doktor nuk e bën këtë” tha Fejzo. “Askush”. Përreth meje, filloi të errësohet. NJë burrë erdhi duke shtyrë një karrocë në mes të tavolinave. Në të qe ulur një djalë. Mund të ishte 1.5 vjec dhe kur babai u ul në një prej tavolinave djali shtriu duar drejt tij. Babai liroi rripat e karrocës e ngriti dhe e uli në prehër. Luajti me të për disa caste dhe djali qeshte.

Edhe kjo ishte e vërteta.

Pastaj babai ndezi një cigare, nxorri celularin dhe nisi të shkruajë mesazhe. Djali protestoi kundër mungesës së papritur të vëmendjes dhe babai I la në dorë paketën e cigareve me të cilën ai nisi të luajë I kënaqur, ndërkohë që hëna ngjitej dalëngadalë mbi catitë, një e verdhë e shkëlqyeshme, përkundrejt qiellit blu në të zezë.

*Përkthimi është marrë nga Bota.al. Karl Ove Knausgaard është autor i novelës autobiografike me gjashtë vëllime “Lufta Ime”. Përktheu: Ermal Gjinaj

Titulli origjinal: Bukuria e tmerrshme e kirurgjisë së trurit

Sondazh

Më shumë në këtë kategori: « Skandali letrar, klube shkrimtarësh nuk dinë të shkruajnë shqip, shikoni gabimet e pafalshme në këtë çmim
Kush është ambasadori dhe zyrtari i lartë i mrekulluar nga bukuritë dhe historia e Shqipërisë »
Article Logic
Execution time: 0.012929916381836
array(1) { ["section"]=> string(99) "operacioni-i-vecante-ne-shqiperi-ne-tru-por-cka-pare-novelisti-norvegjez-per-prerjen-e-kafkes-29627" }