Mandati i Kokëdhimës, vendimi historik që humbi Kushtetuesja

Publikuar tek: analiza-komente, më 11:38 22-08-2016 Mandati i Kokëdhimës, vendimi historik që humbi Kushtetuesja

Nga Agron Alibali

Paralelizmi me vendimin historik për marrëveshjen detare me Greqinë, “papajtueshmërinë”, neni 70 dhe përse të mos vendosin zgjedhësit për deputetin e tyre

Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë tashmë nuk është e vetme në vendimin e saj historik të prillit 2010 për çështjen e delimitimit detar në Detin Jon midis Shqipërisë dhe Greqisë. Këshilli i Shtetit në Egjipt, që kryen funksionet e gjykatës administrative, mori me 21 qershor të këtij viti një vendim të ngjashëm, dhe ndoshta po aq të rëndësishëm.

Deti Jon dhe Deti i Kuq

Tiran e Sanafir janë dy ishuj të vegjël, të pabanuar, por me rëndësi strategjike në jug të gadishullit Sinai në Detin e Kuq, që i takojnë Egjiptit. Mirëpo sipas marrëveshjes së ri-demarkimit të kufirit detar midis Egjiptit dhe Arabisë Saudite, të nënshkruar në prill 2016 në Kajro, ato iu transferuan Mbretërisë Saude. Sikurse edhe në Shqipëri, marrëveshja u prit me kritika, protesta, e madje edhe me demonstrata të shumta ndaj qeverisë së Kajros, që u akuzua se "i kishte shitur ishujt". Gjykata egjiptiane anulloi transferimin e tyre nën zotërimin e Arabisë Saudite, dhe deklaroi se ato kishin qenë dhe mbeteshin territor egjiptian. Çështja gjyqësore u çel nga një avokat nga Kajro, i cili paditi Presidentin, Kryeministrin dhe Kryetarin e Parlamentit të Egjiptit për shkelje të "të drejtave sovrane të vendit".

Kurse pala qeveritare pretendonte se ishujt, në fakt, i takonin ab initio Arabisë Saudite, që ia la në administrim të përkohshëm Egjiptit në vitin 1950. Mirëpo paditësi kishte paraqitur prova, përfshirë libra dhe harta të vjetra, që vërtetonin se dy ishujt prej kohe kishin qenë nën sovranitetin e Egjiptit. Qeveria tani e ka apeluar çështjen. Provat dhe dokumentacioni bazë që provon se kujt i takojnë dy ishujt mund të gjenden vetëm në arkivat turke, që mbulojnë periudhën kur Egjipti administrohej nga Mehmet Ali Pasha, shqiptari nga Kavalla që hodhi themelet e Egjiptit modern. Ka gjasë që sovraniteti mbi dy ishujt të jetë cekur si problem në atë kohë, si edhe kur të dy vendet u shkëputën nga Perandoria Otomane.

Roli i Gjykatave në Mosmarrëveshjet Detare

Çështja e Detit Jon dhe e Detit të Kuq, edhe pse jo të lidhura drejtpërdrejt, përçojnë disa zhvillime të rëndësishme në të drejtën ndërkombëtare publike. Së pari, ato konfirmojnë se, ndryshe nga marrëveshje të tjera ndërkombëtare, marrëveshjet për delimitimin detar i nënshtrohen parimit ad referendum. Sipas tij, negociatat dhe nënshkrimi janë vetëm etapa në procesin e ratifikimit të marrëveshjes. Edhe pse të kryera në mirëbesim, ato nuk janë akte përfundimtare, por i nënshtrohen shqyrtimit parlamentar dhe gjyqësor, sipas së drejtës së brendshme. Së dyti, gjykatat luajnë rol thelbësor në këtë proces, duke vepruar brenda kompetencave të tyre, gjithnjë në zbatim të Kushtetutës dhe ligjeve, dhe duke bërë vetëm interpretimin e tyre, dhe asgjë më shumë. Në rastin konkret, ato kanë vepruar plotësisht brenda kompetencave dhe jurisdiksionit të tyre. Mirëpo disa çështje të kohëve të fundit përcjellin njëfarë paqartësie në rolin e gjykatave, si dhe njëfarë moskuptimi të “pavarësisë” së tyre. Kjo lidhet përgjithësisht edhe me rrëmujën ligjore e institucionale në Shqipëri, ku shohim të jenë miratuar e krijuar një xhungël e tërë ligjesh, agjencish, “autoritetesh”, departamentesh e strukturash gjithfarësh, që shpesh kundërshtojnë a dublojnë njëra-tjetrën, duke ulur ndjeshëm efektivitetin e punës së shtetit, si dhe duke rënduar dukshëm arkën e tij.

Papajtueshmëria e Mandatit të Deputetit dhe Gjykata

Një tjetër çështje me interes e gjykuar kohët e fundit nga Gjykata Kushtetuese ishte ajo e pajtueshmërisë së funksioneve të një deputeti të partisë në pushtet, në bazë të nenit 70 të Kushtetutës, që përcakton kufizime për veprimtaritë e papajtueshme të deputetëve. (Vendimi Nr. 32, datë 3.6.2016 me objekt konstatimin e papajtueshmërisë së deputetit Koço Kokëdhima, F.Z. 100/2016, f. 5702 e vijon). Thelbi i këtij neni është se deputetët nuk duhet të përfitojnë fonde shtetërore nëse angazhohen në veprimtari sipërmarrëse fitimprurëse. Normalisht, çështjeve me karakter politik gjykatat përpiqen t’u shmangen. Në arsyetimin e argumentuar të kësaj gjykate tërheq vëmendjen kjo frazë: “Qëllimi i rregullimit kushtetues të nenit 70 të Kushtetutës është të sigurojë ushtrimin e mandatit të lirë nga ana e deputetit, për të garantuar që ai do të veprojë në interes të popullit, dhe jo në interesin e tij personal ose të një grupi të caktuar.” Gjykata Kushtetuese këtu godet në shenjë, duke theksuar rëndësinë e dy hallkave të pandashme në zinxhirin e sistemit demokratik, atë të deputetit me zgjedhësin. Me fjalë të tjera, deputeti përfaqëson vetëm interesat e zgjedhësve dhe, normalisht, duhet të varet vetëm prej tyre.

Populli e zgjedh deputetin - populli duhet të ketë edhe tagrin për ta hequr atë nga detyra. Ashtu si në çështjen e delimitimit detar, edhe në rastin konkret, Gjykata Kushtetuese mund të dilte me një vendim historik. Edhe pse Neni 70/4 i Kushtetutës e ngarkon atë për të shqyrtuar çështje që lidhen me “papajtueshmërinë”, është më se e qartë se ky nen bie në kundërshtim me parimin tjetër themelor kushtetues, dhe konkretisht, me parimin e qeverisjes përfaqësuese. (Neni 70.1).Me fjalë të tjera, meqenëse deputeti përfaqëson popullin dhe varet prej tij, përse të mos jenë zgjedhësit ata që vendosin për pajtueshmërinë ose jo të mandatit? Duhet theksuar se, në çështjen në fjalë, veprimtaria private afariste bazohej në marrëdhënie të rregullta dhe të lira kontraktore, dhe nuk u pretendua kurrfarë shkelje ligji. Mirëpo ka edhe një sërë parimesh dhe praktikash të tjera që do t’i mundësonin Gjykatës Kushtetuese t’ia kthente këtë prerogativë zgjedhësve.

Së pari, kemi Nenin 25 të Paktit të OKB për të drejta civile e politike, i ratifikuar 25 vjet më parë nga Kuvendi i Shqipërisë, që sanksionon “të drejtën pë të marrë pjesë në qeverisje”. E drejta e pjesëmarrjes së popullit përfshin “të drejtën për t’u konsultuar në çdo fazë të hartimit të ligjeve dhe të përpunimit të politikave; për të shprehur mendime dhe kritika; dhe për të paraqitur propozime që synojnë përmirësimin e funksionimit dhe gjithëpërfshirjes së organizmave shtetërore”, thuhet në një dokument të Këshillit të të Drejtave të Njeriut të OKB-së çA/HRC/30/26). A nuk futet këtu edhe e drejta e zgjedhësit për t’i kërkuar llogari deputetit të vet, deri edhe në shkarkimin e tij para mbarimit të mandatit? Së dyti, praktika krahasimore kushtetuese anon në favor të vendimit të marrë nga populli. Ndërhyrja e zgjedhësve për heqjen e mandatit të deputetit në detyrë është hap krejt normal dhe thelbësor në demokraci. Ajo i ka rrënjët në demokracinë athinase, dhe zbatohet në shumë vende, si p.sh, në Zvicër dhe në SHBA. Kjo ka qenë praktikë edhe në Republikën e Tretë shqiptare (1946 – 1991).

Në rrafshin federal në SHBA, për shembull, vetëm organi ligjvënës, d.m.th. Kongresi, ka tagrin për të marrë masa, deri në heqje të mandatit, për deputetë apo senatorë. Gjykatat nuk ndërhyjnë. Madje, edhe në raste kur zgjedhësit kanë pasur dijeni paraprakisht për akte të papajtueshme të deputetit, dhe prapëseprapë e kanë zgjedhur atë, Kongresi nuk ndërhyn, duke respektuar procesin zgjedhor si dhe vullnetin e zgjedhësve. Kurse në rrafshin shtetëror, vetë zgjedhësit direkt kanë të drejtën të shkarkojnë deputetin nga detyra para përfundimit të mandatit, përfshirë për arsye të papajtueshmërisë. Karakteri absurd i kësaj situate mund të parashtrohet kësisoj: ndërsa në vende të tjera zgjedhësit mund të zgjedhin si deputet edhe dikë që mund të ketë shkelur ligjin, në Shqipëri gjykata shpall të papajtueshëm mandatin e një deputeti edhe pse në ngarkim të tij nuk ka asnjë pretendim për shkelje ligjore.

Në kazusin e famshëm Marbury ndaj Madisonit, Gjykata e Lartë amerikane refuzoi të ndërhyjë në procedurat administrative, duke afirmuar parimin e epërsisë së Kushtetutës ndaj ligjeve gjatë shqyrtimit gjyqësor kur midis dispozitave të tyre ka konflikte. Mund të thuhet se edhe Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë ndodhej në gjendje analoge, pasi konflikti ekziston brendapërbrenda vetë Kushtetutës, ku njërit parim themelor kushtetues i kundërvihet një parim tjetër dytësor.

Disa paqartësi në rolin e gjykatave dhe rasti i prokurores amerikane

Një prirje dublimesh të panevojshme vërehet edhe në gjyqësor, po të kujtojmë propozimin absurd të ideatorëve të reformës së tanishme për të ngritur edhe një Gjykatë të Lartë Administrative. Dihet se gjykatat kanë autoritetin të vendosin sanksione, deri në heqje lirie, për të pandehur që shkelin ligjin. Mirëpo a e kanë ato tagrin për të pezulluar nga detyra, ta zemë, një funksionar të lartë të shtetit? Rasti i një vendimi të fundit, ku gjykata e faktit, me kërkesë të prokurorisë, vendosi pezullimin nga detyra të shefit të policisë së shtetit, nënkupton se gjykatat shqiptare sikur ia kanë njohur vetes këtë rol. Mirëpo, në të vërtetë, gjykatat kanë vetëm tagrin të interpretojnë dhe zbatojnë ligjin për çështjen që kanë përpara për gjykim. Ato nuk mund të “bëjnë” ligjin, dhe as të dalin jashtë kontureve të çështjes në gjykim. Po ashtu, ato nuk mund të abuzojnë me parimin e pavarësisë, ndarjes dhe balancimit të pushteteve. Ashtu sikurse pushteti legjislativ apo ekzekutiv nuk mund të ndërhyjë në procesin e gjykimit, as gjykatat nuk mund të uzurpojnë tagret e pushteteve të tjera. Vetëm organi administrativ emërues, dhe jo gjykata, ka autoritetin për të pezulluar apo pushuar nga puna aksh zyrtar. Madje edhe prokuroria, ashtu sikurse policia, është njëra prej organeve thelbësore të shtetit që bashkëpunon ngushtë me të, çka duhet ta mbante parasysh para se ta paraqiste kërkesën e pabazuar për pezullimin nga detyra. Në një rast analog në Pensilvani, gjykata shpalli fajtore prokuroren e përgjithshme të atij shteti, por nuk vendosi për largimin e saj nga detyra. Kathleen Kane, e zgjedhur në detyrën e prokurores së përgjithshme me votë popullore, u dënua nga gjykata për shpërdorim të detyrës me 15 gusht 2016. Të nesërmen ajo dha vetë dorëheqjen. Gjykata vetëm urdhëroi që ajo të dorëzonte pasaportën dhe të mos hakmerrej ndaj ndihmësve që dëshmuan kundër saj. Vendimi për largimin e saj nga detyra nuk i takonte gjyqësorit, dhe gjykata nuk u mor fare me të.

Domosdoshmëria për rishikimin e Kodit Zgjedhor

Pavarësisht se Kushtetuta ia njeh Gjykatës Kushtetuese të drejtën për të shqyrtuar papajtueshmërinë, prapëseprapë ajo mund ta kishte pushuar çështjen. Gjykata mund të kishte arsyetuar se, për shkak se parimi i lidhjes përfaqësues – të përfaqësuar ka epërsi, apo prevalon ndaj dispozitave për konfliktin e interesit, ajo ndodhet në gjendjen e inkompetencës materiale, ratione materiae, pasi Gjykata nuk mund të ndërhyjë në marrëdhënien zgjedhës –deputet. Për të qenë krejtësisht objektivë, Gjykata nuk i ka patur të lira duart, pasi Kodi Zgjedhor i tanishëm e ka zbehur lidhjen zgjedhës - deputet, duke i dhënë rol parësor kryetarit të partisë. Sot dy hallkat zgjedhës – deputet, si tipare thelbësore të një sistemi demokratik, janë shkëputur thuajse fare nga njëra tjetra. Zgjedhësve shqiptarë u është hequr e drejta që të largojnë nga detyra deputetin e tyre para përfundimit të mandatit. Kësisoj, demokracia në tranzicion është shndërruar gradualisht nga “qeverisje e popullit, nga populli, për popullin”, në njëfarë hibridi partitokraci-ambasadorokraci. Kjo shtron nevojën e ngutshme të përmirësimit rrënjësor të Kodit Zgjedhor, me synimin për vendosjen e sistemit të pastër maxhoritar, ose të paktën, rivendosjen e sistemit të përzier maxhoritar – proporcional, siç ishte në fillimet e puralizmit në Shqipëri në vitet 1990, si dhe në thjeshtimin e rregullave dhe procedurave për ushtrimin e referendumeve, si shprehje të mirëfillta të demokracisë direkte.

Sondazh

Article Logic
Execution time: 0.018776893615723
array(1) { ["section"]=> string(65) "mandati-i-kokedhimes-vendimi-historik-qe-humbi-kushtetuesja-50475" }